Agent
– termin funkcjonujący w latach 1945 – 1960, oznaczający osobę zwerbowaną przez UB/SB dla rozpracowania środowiska podejrzewanego o działalność antysystemową, którego agent mógł być członkiem lub był do niego wprowadzany dla dostarczenia informacji lub wykonania zleconych mu zadań operacyjnych. W praktyce również potoczne sformułowanie określające osobowe źródła informacji tajnej policji politycznej w PRL.
Agentura celna
– sieć tajnych współpracowników UB/SB w celach więziennych, których zadaniem było denuncjowanie na osoby osadzone, pozostające w zainteresowaniu bezpieki.
Agentura manewrowa
– sieć tajnych współpracowników SB wykorzystywanych z uwagi na posiadane możliwości w skali całego kraju i w różnych środowiskach. Elita agentury.
Departament I MSW
– pion MSW funkcjonujący w latach 1957 – 1989, prowadzący działania wywiadowcze.
Departament II MSW
– pion MSW funkcjonujący w latach 1957 – 1989, zajmujący się ochroną kontrwywiadowczą.
Departament III MSW
– pion MSW funkcjonujący w latach 1957-1989 zajmujący się walką z działalnością antypaństwową w kraju. W terenie zadania te realizowały wydziały III SB komend wojewódzkich.
Donos
– informacja przekazywana bezpiece przez osobowe źródło informacji.
Figurant
– osoba inwigilowana przez UB/SB. Na jej temat gromadzono informacje oraz podejmowano wobec niej działania operacyjne.
Gra operacyjna
– metoda pracy operacyjnej polegająca na nawiązaniu kontaktu przez funkcjonariusza SB z figurantem w celu wywarcia określonego wpływu na jego decyzje dotyczące działalności antysystemowej, odpowiadające interesom resortu.
Informator
– termin funkcjonujący w latach 1945 – 1960 oznaczający osobę mającą styczność ze środowiskiem pozostającym w zainteresowaniu bezpieki, zwerbowaną przez UB/SB dla dostarczania informacji.
Kombinacja operacyjna
– działania UB/SB wobec figuranta mające na celu doprowadzenie go do określonych działań zgodnie z założeniami bezpieki.
Komprmateriały
– materiały zbierane przez UB/SB służące kompromitacji inwigilowanej osoby, najczęściej proweniencji obyczajowej lub karnej.
Konsultant
– termin funkcjonujący w latach 1970-1990, oznaczający specjalistę w danej dziedzinie sporządzającego na potrzeby SB analizy i ekspertyzy.
Kontakt obywatelski (kontakt poufny)
– do 1970 r. nierejestrowana forma agentury, w rzeczywistości spełniająca często funkcje tajnego współpracownika (TW).
Kontakt operacyjny
– w latach 1970 – 1989 niższa kategoria agentury, podlegająca rejestracji; w pionie wywiadu odpowiednik tajnego współpracownika. Kontakt obywatelski (operacyjny) pozwalał na omijanie zakazu werbowania członków PZPR.
Kontakt służbowy
– kategoria funkcjonująca w latach 1970 – 1989, oznaczająca osobę zobligowaną do współpracy z SB ze względu na zajmowane stanowisko (zwykle kierownicze).
Kwestionariusz ewidencyjny
– kwestionariusz służący dokumentowaniu poczynań osób, które w przeszłości prowadziły działalność antysystemową lub były podejrzewane o chęć jej podjęcia w przyszłości.
Legenda
– fikcyjny życiorys funkcjonariusza bezpieki lub tajnego współpracownika, mający uwiarygodnić go przed innymi osobami.
Lokal kontaktowy
– zwykle mieszkanie prywatne, rzadziej należące do instytucji, wykorzystywane przez bezpiekę do spotkań z osobowymi źródłami informacji. Osoba udostępniająca lokal była rejestrowana jako jedno z osobowych źródeł informacji.
Mieszkanie konspiracyjne
– zakonspirowane mieszkanie należące do MSW, w którym odbywały się spotkania z agenturą lub prowadzone były obserwacje figurantów.
Ochrona operacyjna
– stała inwigilacja środowiska lub instytucji prowadzona w celu ochrony przed wrogą działalnością.
Osobowe źródła informacji
– ogół osób świadomie dostarczających informacji SB.
Perlustracja
– tajna kontrola zawartości korespondencji.
– podgląd dokumentowany fotograficznie lub filmowo.
PP
– podsłuch pokojowy.
PT
– podsłuch telefoniczny.
Pion „B”
– pion obserwacji zewnętrznej osób inwigilowanych oraz obiektów pozostających w zainteresowaniu SB.
Pion „T”
– pion techniki operacyjnej odpowiedzialny za instalację podsłuchów pokojowych i telefonicznych, fałszowanie dokumentów dla celów operacyjnych.
Pion „W”
– pion kontroli korespondencji.
Rezydentura
– komórka wywiadu PRL istniejąca przy ambasadach polskich poza blokiem państw komunistycznych.
Rozmowa operacyjna
– rozmowa funkcjonariusza SB z osobą inwigilowaną w celu zdobycia informacji lub wpłynięcia na jej decyzje.
Sprawa obiektowa
– kategoria pracy operacyjnej w latach 1970 – 1989 prowadzonej wobec instytucji i środowisk w celu ich „ochrony” przed wrogą działalnością (instytucje kościelne, naukowe, konferencje, zjazdy, zakłady pracy) polegająca na zbieraniu informacji.
Sprawa operacyjnego rozpracowania – kategoria pracy operacyjnej występująca w latach 1970 – 1989, mająca na celu wykrycie sprawców działalności antysystemowej lub zapobieżenie jej ewentualnego podjęcia.
Sprawa operacyjnego sprawdzenia
– kategoria pracy operacyjnej w latach 1970 – 1989 mająca na celu potwierdzenie informacji o przygotowaniach lub podjęciu działalności antysystemowej przez osobę lub środowisko oraz wyjaśnienie ewentualnych związków jakiegoś wydarzenia (np. pożar w zakładzie pracy) z działalnością antypaństwową.
Tajny współpracownik – kategoria funkcjonująca w latach 1960 – 1990, oznaczająca osobę zwerbowaną przez SB dla dostarczania informacji i wykonywania powierzonych jej zadań operacyjnych wobec inwigilowanej osoby lub środowiska. TW otrzymywał zwykle wynagrodzenie.
Teczka pracy
– zbiór donosów tajnego współpracownika.
Teczka personalna – dokumentacja współpracy osobowych źródeł informacji z UB/SB zawierająca m.in. materiały dotyczące ich werbunku, charakterystyki z okresu
Wydział IV Departamentu III MSW
– w latach 1957 – 1989 odpowiedzialny za „ochronę” środowisk kulturalnych, twórczych, naukowych i młodzieżowych. W terenie odpowiedzialne za ten odcinek pracy operacyjnej były Grupy (Sekcje) IV (przejściowo sekcje IVa) Wydziałów III komend wojewódzkich.
Zakryty punkt obserwacyjny – stałe lub tymczasowe pomieszczenie służące do tajnej obserwacji.
—oprac. Magdalena Filip
OBEP IPN Łódź
