Przypomnienie spuścizny Polski do 1945 r. to cel projektu „Węzły pamięci". Prace nad projektem, koordynowanym przez Muzeum Historii Polski i Fundację Węzły Pamięci, trwały od czerwca 2010 r. W realizację inicjatywy zaangażowali się wybitni polscy historycy i socjolodzy, zajmujący się problematyką zbiorowej pamięci.
- "Węzły pamięci" to próba odtworzenia w świadomości ludzi +portretu pamięciowego+ Polski, która trwała od początku swego istnienia do 1945 r. (...). Parę lat temu uświadomiłem sobie, że nasza polska rzeczywistość za mojego życia szalenie się zmieniła. Nie zostało jednak dotąd odnotowane, jaka Polska skończyła się w 1945 r. – tłumaczył PAP pomysłodawca projektu prof. Zdzisław Najder. Dodał, że inspiracją dla niego był cykl badawczy „Lieux de memoire" („Miejsca pamięci") francuskiego historyka Pierre'a Nora.
Rezultatem projektu jest powstanie książki „Węzły pamięci niepodległej Polski" (wyd. Znak), w której dokonano rekonstrukcji dawnej mapy pojęć i wyobrażeń o Polsce sprzed 1945 r. W publikacji zamieszczono ok. 400 tekstów różnej długości, wszystkie są utrzymane w konwencji eseju. Książka zawiera obszerny wybór fotografii, w większości publikowanych po raz pierwszy, które składają się na panoramiczny obraz II RP.
Najwięcej haseł w „Węzłach pamięci niepodległej Polski" jest poświęconych miejscowościom, których nazwy – zaznaczył Najder – pełnią rolę zworników zbiorowej pamięci i wyobrażeń o przeszłości. „Staraliśmy się znaleźć takie nazwy, które są +węzłami+ na skomplikowanej siatce naszych wspomnień, skojarzeń i informacji o faktach" – mówił pomysłodawca projektu.
