Badacze historii informatyki w Polsce podkreślają, że początki związane były z dwoma środowiskami akademickimi. Jeszcze w latach 50. XX w. silna wrocławska szkoła matematyczna stworzyła sprzyjającą atmosferę dla rozwoju informatyki. Kluczową postacią był tam Stefan Paszkowski, który po studiach we Wrocławiu i stażu w Moskwie zainicjował na Uniwersytecie Wrocławskim badania nad maszynami cyfrowymi. To dzięki jego staraniom i wsparciu prof. Edwarda Marczewskiego uniwersytet ten w 1962 r. pozyskał – jako pierwsza uczelnia w Polsce – komputer Elliott 803. Instalacja tej maszyny zapoczątkowała we Wrocławiu dydaktykę i prace badawcze z wykorzystaniem komputerów. Utworzono m.in. Katedrę Metod Numerycznych kierowaną przez Paszkowskiego, gdzie kształcono pierwsze pokolenie polskich informatyków. Absolwenci tej specjalności trafiali do pracy na uczelniach, w przemysłowych ośrodkach obliczeniowych oraz w ZETO, Zakładach Elektronicznej Techniki Obliczeniowej, zasilając kadry rodzącej się branży IT.
Z kolei w Warszawie rozwijała się polska szkoła logiczna i matematyczna, której ważną przedstawicielką była prof. Helena Rasiowa. Łączyła ona tradycję warszawskiej logiki z budowaniem podstaw informatyki teoretycznej. Jej dorobek w zakresie logiki algebraicznej i logiki programów wywarł trwały wpływ na rozwój informatyki w Polsce, zwłaszcza prace na temat algebraicznych podstaw informatyki i logiki algorytmów. Jej dorobek naukowy w dziedzinie logiki algebraicznej ukształtował całe pokolenia przyszłych matematyków i informatyków.
Czytaj więcej
Fale radiowe nie tylko przenoszą informacje, ale mogą być także wykorzystane do wykrywania i lokalizowania niewidocznych obiektów – dzięki wynalezi...
Omawiając wpływ uczelni warszawskich na powstanie teoretycznej bazy polskiej informatyki, trzeba wskazać też prof. Stanisława Turskiego, który był jednym z pionierów cybernetyki i informatyki w Polsce. Jego działalność naukowa i organizacyjna przyczyniła się do instytucjonalizacji badań nad obliczeniami numerycznymi oraz do rozwoju zaplecza akademickiego dla informatyki jako dyscypliny naukowej. Turski odegrał także istotną rolę w budowaniu pomostu między matematyką stosowaną, cybernetyką a rodzącą się informatyką.
Od nieudanego EMAL-a do działającego komputera XYZ. Pierwsze próby konstruktorów
Prace teoretyczne wymienionych wyżej uczonych pozostałyby jedynie na papierze, gdyby nie fakt, że do tworzenia podstaw polskiej informatyki włączyli się inżynierowie z Politechnik. Pionierem polskiej informatyki sprzętowej był prof. Leon Łukaszewicz z Państwowego Instytutu Telekomunikacyjnego, który w 1958 r. zbudował XYZ – pierwszy działający, w pełni funkcjonalny polski komputer elektroniczny. Wcześniej taką próbę podjął Romuald Marczyński, pracownik Państwowego Instytutu Matematycznego, który wytrwale budował w latach 1953–1955 maszynę o nazwie EMAL (Elektronowa Maszyna Automatycznie Licząca). Niestety, nigdy nie udało się jej uruchomić, co zresztą zostało zapamiętane przez kolejne pokolenia informatyków w kpiącym powiedzeniu „EMAL działa niemal”. Komputer XYZ działał, a Łukaszewicz został dyrektorem Instytutu Maszyn Matematycznych Polskiej Akademii Nauk i zbudował jeszcze dwa polskie komputery: ZAM-2 (1960) oraz ZAM-41 (1964).
Wracając do historii pierwszych polskich komputerów, podkreślę, że XYZ był maszyną zbudowaną na podstawie projektu Łukaszewicza i jego zespołu; wyprzedził produkcję przemysłową, którą we współpracy z pracownikami Politechniki Wrocławskiej podjęły utworzone w 1959 r. zakłady Elwro. Niestety, pierwsze komputery produkowane przez Elwro nie były udane. Zbudowana w 1961 r. lampowa Odra 1001 i skonstruowana w tym samym roku lampowo-tranzystorowa Odra 1002 nie weszły do produkcji, ponieważ bez przerwy się psuły.
Czytaj więcej
![„Evangelistarium – Ewangelistarz płocki” [Kodeks Pułtuski , tzw. Codex aureus pultoviensis], Karta 1](https://i.gremicdn.pl/image/free/25f92e9d9039524d3fd9d7f98b7c41d4/?t=resize:fill:108:108,enlarge:1)
Wynalezienie pisma pozwoliło utrwalać słowa i myśli w postaci nieulotnej i możliwej do przekazania innym ludziom. Zapewniło to ludzkości skok cywil...
W tym czasie Zakład Konstrukcji Telekomunikacyjnych i Radiofonii Politechniki Warszawskiej skonstruował komputer UMC-1 (Uniwersalna Maszyna Cyfrowa). Ta lampowa maszyna cyfrowa działała na tyle niezawodnie, że zakłady Elwro wyprodukowały i sprzedały w latach 1963–1964 aż 25 sztuk tych komputerów. To był wtedy dobry wynik!
Zachęceni tym sukcesem pracownicy Politechniki Wrocławskiej i współpracujący z nimi konstruktorzy Elwro podjęli w styczniu 1964 r. seryjną produkcję komputera Odra 1003. Wyprodukowano 42 takie maszyny, przy czym spora ich część została sprzedana na eksport do krajów RWPG (Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej – ekonomicznego związku krajów socjalistycznych zdominowanych przez ZSRR). W roku 1966 do seryjnej produkcji wdrożono komputer Odra 1013, którego do 1967 r. wyprodukowano 84 egzemplarze.
W 1967 r. rozpoczęto budowę udanego komputera Odra 1204. Przy jego projektowaniu bardzo istotną rolę odegrał Thanasis Kamburelis, który przybył do Polski w ramach greckiej imigracji po wojnie domowej w Grecji w 1950 r. Tu się wykształcił i w sierpniu 1959 r. rozpoczął pracę w Elwro. Co ciekawe, Kamburelis nie miał związków z Politechniką Wrocławską (co byłoby naturalne), tylko z Wydziałem Matematyki Uniwersytetu Wrocławskiego. Wydział ten opracował do nowego komputera system operacyjny MASON (Mało Aktywny System Obsługi i Nadzoru). W Katedrze Metod Numerycznych Uniwersytetu Wrocławskiego opracowano także (1970) udaną implementację języka programowania Algol dla komputera Odra 1204.
Od Zakładu Maszyn Analogowych do pierwszych kroków informatyki na AGH
Procesy rozwijania informatyki na różnych polskich uczelniach przebiegały w latach 70. i 80. w sposób bardzo podobny, ale najlepiej znane są mi te, które miały miejsce w Akademii Górniczo-Hutniczej, dlatego o nich tu w skrócie opowiem. W 1971 r., po ukończeniu studiów na Wydziale Elektrycznym AGH, zostałem zatrudniony w Instytucie Automatyki i Elektroniki Przemysłowej kierowanym przez prof. Henryka Góreckiego, a ponieważ brakowało miejsc w zatłoczonych pokojach Instytutu, przydzielono mi miejsce do pracy w pomieszczeniu, gdzie stał posiadany przez Instytut jedyny egzemplarz komputera Odra 1013. Ponieważ wcześniej odbyłem na ostatnim roku studiów praktykę dyplomową w Elwro (przy testowaniu komputerów Odra 1204), byłem przygotowany do tego, by się osobiście tą informatyką zająć. Na AGH istniało już utworzone w 1965 r. Międzywydziałowe Centrum Maszyn Matematycznych, ale w niewielkim stopniu przyczyniało się ono do rozwoju informatyki jako takiej, pełniąc (w ograniczonym zakresie) funkcje dydaktyczne. Gdy w 1969 r. przekształcono strukturę AGH, zamieniając wszędzie katedry na instytuty, Centrum Maszyn Matematycznych włączono do zatrudniającego mnie Instytutu Automatyki i Elektroniki Przemysłowej. W instytucie powstał w związku z tym Zakład Maszyn Analogowych i Cyfrowych, którym kierował dr inż. Stanisław Raczyński.
Obsesja kontroli dyrektora Cyfronetu i jej nieoczekiwana ofiara
W podobny do opisanego wyżej procesu tworzenia się najpierw zespołów naukowych, a potem instytucji przebiegało formowanie się informatyk we wszystkich większych uczelniach w Polsce, zwłaszcza politechnikach. Unikatowym rozwiązaniem było utworzenie w 1973 r. w Krakowie Akademickiego Centrum Komputerowego, któremu nadano funkcjonującą do dzisiaj nazwę Cyfronet. Wniosek o to, by kupić – na potrzeby obliczeniowe całego środowiska naukowego Krakowa – wielodostępowy superkomputer, sformułowało Kolegium Rektorów Szkół Wyższych Krakowa w 1971 r. Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego i Techniki kupiło w 1973 r. dwa superkomputery CDC Cyber 72. W Krakowie uruchomiono go dopiero w 1975 r., bo Polska objęta była embargiem COCOM zabraniającym sprzedaży do ZSRR i RWPG najnowocześniejszych towarów i technologii tzw. podwójnego zastosowania, tzn. mogących posłużyć np. rozwojowi techniki wojskowej skierowanemu przeciw państwom zachodnim. Pierwszy dyrektor Cyfronetu, doc. Jerzy Kolendowski, miał wręcz obsesję na punkcie kontrolowania, jakie obliczenia na Cyberze są wykonywane.
Czytaj więcej
Lee de Forest był pionierem: w 1907 r. przeprowadził pierwsze udowodnione przesłanie muzyki przez radio. Eugenia Farrar zaśpiewała wtedy „I Love Yo...
Osobiście padłem ofiarą tej fobii, bo rozpoczynając prace związane z mało popularną wtedy sztuczną inteligencją, uruchamiałem na Cyberze programy przetwarzające informacje symboliczne, a nie numeryczne – czego wtedy nikt nie rozumiał. Zablokowano mi więc wszystkie możliwości korzystania z Cyfronetu. Wcześniej uruchamiałem moje zadania za pomocą wysoko wydajnego „ciężkiego” terminala na AGH lub „lekkiej końcówki” TTY w Akademii Ekonomicznej, gdzie także byłem zatrudniony (uczyłem podstaw informatyki). Być może doc. Kolendowski doprowadziłby do zawieszenia mnie w prawach nauczyciela akademickiego, ale obronił mnie mój zwierzchnik, prof. Henryk Górecki, który wprawdzie nie rozumiał, jakie obliczenia prowadziłem, ale miał do mnie zaufanie.
Cyfronet zdecydowanie wyprzedzał inne środowiskowe centra obliczeniowe. Jego śladem podążyły: Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (1993), Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe PCSS (1994), Wrocławskie Centrum Sieciowo-Superkomputerowe (1995) i Trójmiejska Akademicka Sieć Komputerowa, której założenia przyjęto w 1991 r., a która zaczęła działać w 1994 r.
Od sieci akademickiej EARN do pierwszych domen .edu.pl w Polsce
Gdyby komputery służyły wyłącznie do obliczeń i gromadzenia różnych informacji, to ich znaczenie dla rozwoju cywilizacji byłoby znikome. Czynnikiem, który sprawił, że maszyny te są obecnie tak ważne, jest to, że stały się one głównym narzędziem komunikacji. I znowu to właśnie środowisko akademickie przecierało szlaki ku globalnemu internetowi. Już w latach 80. rozpoczęto centralny program rozwoju sieci akademickiej (1986–1990), a tuż po 1989 r. nastąpiły przełomowe wydarzenia. W grudniu 1990 r. krakowski Cyfronet udostępnił pierwszym w Polsce użytkownikom (głównie pracownikom uczelni) węzeł sieci EARN/BITNET na komputerze IBM 4381, umożliwiając połączenie lokalnych uczelni z międzynarodową akademicką siecią wymiany danych. Niemal równocześnie naukowcy Uniwersytetu Warszawskiego nawiązali pierwsze połączenia internetowe protokołem TCP/IP: pod koniec 1990 r. wysłano z Warszawy do CERN wiadomość e-mail, co symbolicznie włączyło Polskę do globalnej społeczności online.
Czytaj więcej
Zwodowany 17 maja 1897 r. Holland VI miał wiele awangardowych rozwiązań technicznych, które potem chętnie naśladowano przy budowie okrętów podwodny...
W 1991 r. powołano Naukową i Akademicką Sieć Komputerową (NASK), która odegrała ważną rolę jako ogólnopolski koordynator rozwoju Internetu wywodzącego się ze środowisk akademickich. NASK początkowo obsługiwał głównie uczelnie i instytuty, stając się zalążkiem krajowej sieci. Jednocześnie ruszyły projekty budowy sieci miejskich i kampusowych – w Krakowie już w 1991 r. tworzono Miejską Sieć Komputerową łączącą Cyfronet, AGH i Uniwersytet Jagielloński światłowodowymi łączami wykorzystywanymi głównie na potrzeby badań.
Uczelnie w całym kraju należały do pionierów usług internetowych. To na uniwersytetach uruchamiano pierwsze serwery FTP i WWW oraz rejestrowano pierwsze domeny. Na przykład domena uw.edu.pl (Uniwersytet Warszawski) została zarejestrowana w 1992 r., na długo przedtem, zanim komercyjne podmioty uzyskały podobny dostęp do sieci. W połowie lat 90. społeczność akademicka dysponowała więc podstawową infrastrukturą internetową, a wiodące centra komputerowe konsekwentnie modernizowały swoje zasoby. Potem rozwój informatyki w Polsce napędzany był przez biznes – i tak jest do dziś. Ale pamiętać trzeba o roli uczelni i środowisk akademickich przy stawianiu pierwszych kroków na tej drodze.
