Pisząc o historii rozwoju techniki, nie sposób ignorować tego, co się wydarzyło z komunikacją miejską w ciągu ostatnich ponad 150 lat. W 1863 r. wprowadzono pierwsze pociągi podziemne w Londynie i od tej pory kolejne miasta w kolejnych krajach wyposażały się w ten nowy system komunikacji, nazywany niemal wszędzie metrem. Przedstawiłem ogólny szkic powstania i rozwoju tego systemu komunikacji („Rzecz o Historii”, 25 kwietnia 2025), omówiłem rozwój systemów metra w Europie („Rzecz o Historii”, 9 maja 2025) oraz na kontynencie amerykańskim („Rzecz o Historii”, 30 maja 2025). W tym zaś felietonie (i w dwóch następnych) przedstawię, jak ten środek lokomocji przyjął się oraz rozwinął w krajach azjatyckich.
Czytaj więcej
Podziemne koleje miejskie mają ogromny wpływ na rozwój miast – także tych na kontynentach obu Ameryk. Zalety metra doceniono nie tylko w wielkich m...
Pierwsza była Japonia
Na początku XX w. krajem azjatyckim najbardziej otwartym na nowinki techniczne była Japonia. Jednocześnie potrzeby związane z komunikacją miejską rosły tam bardzo szybko – wraz z rozwojem dużych japońskich miast. Warto przypomnieć, że w roku 1908 Tokio miało już ponad 2,5 mln mieszkańców, a komunikacja miejska była dość uboga – poza napędzanymi przez ludzi rikszami przemieszczano się łodziami po przepływających przez Tokio rzekach (głównie rzeką Sumida).
Najpierw wprowadzono więc w Tokio tramwaje. Pierwsze linie tramwajowe, poczynając od 1903 r., budowały trzy prywatne przedsiębiorstwa, ale od 1906 r. firmy te połączyły się, a pięć lat później wszystkie tramwaje przejął zarząd miasta. Komunikację wewnątrz miasta i pomiędzy aglomeracjami zapewniała też kolej. Jednak okoliczności – opisywane już przy omawianiu powstania systemów metra w Europie i Ameryce – sprawiły, że w 1917 r. podjęto decyzję o budowie metra także w Tokio. Pierwszą linię uruchomiono w tym mieście 30 września 1927 r., co dało Japonii pierwsze miejsce w Azji. Trzeba jednak przyznać, że ta pierwsza linia metra nie była zbyt imponująca – miała zaledwie 2,2 km. Potem jednak była systematycznie wydłużana.
W 1934 r. rozpoczęto budowę drugiej linii, a w 1939 r. obie połączono w jeden system. Potem – jak wiadomo – Japonia uwikłała się w ogromną wojnę, podbijając kolejne państwa Azji Południowo-Wschodniej, dlatego cały wysiłek gospodarczy został skierowany na potrzeby wojska i dalsza rozbudowa metra – mimo palących potrzeb – została zatrzymana.
Czytaj więcej
Uproszczone mapy sieci metra, wymyślone przez Harry’ego Becka w 1933 r. dla londyńskiego Undergroundu, są w użyciu na całym świecie do dziś – bo są...
Powojenna rozbudowa metra w Tokio
Do rozbudowy metra w Tokio i do połączenia go z liniami kolejowymi (pociągi obu systemów komunikacji używają tego samego rozstawu torów) doszło w 1953 r. Ta symbioza metra i kolei skutkowała szybkim wzrostem liczby linii i stacji. Oczywiście, stale pojawiały się problemy, kto i jak ma finansować tę rozbudowę. Konkurowały ze sobą: prywatny kapitał, subsydia państwowe i obligacje sprzedawane obywatelom. Dla maksymalizacji zysku z biletów wprowadzono w Tokio pociągi metra o długości 200 m. Jeden pociąg mógł tam przewozić więcej pasażerów niż gdziekolwiek na świecie! Towarzyszyła temu intensywna budowa nowych linii. W efekcie tokijskie metro przewozi obecnie 8 mln pasażerów dziennie; działa 13 linii metra o łącznej długości 312 km. Ponieważ jednak linie metra przechodzą płynnie w linie kolejowe, przyjmuje się, że cały ten system komunikacyjny ma aż 898 km długości.
Poszczególne fragmenty metra mają swoich oddzielnych właścicieli i indywidualne nazwy. Wyróżniają się: Tokio Metro (to otwarte w 1927 r.), mające obecnie 179 stacji, Metro Toei uruchomione w 1960 r. i mające 106 stacji oraz linia Rinkai otwarta w 1996 r. (na razie ma tylko osiem stacji).
Inne miasta Japonii
Linie metra budowały także inne miasta Japonii. Jeszcze przed wojną, w 1933 r., system kolei podziemnej utworzono w Osace. Oczywiście, zaczęło się od jednej linii o długości 24 km, ale po wojnie zbudowano kolejne, w wyniku czego metro w Osace ma obecnie osiem linii (123 stacje) o łącznej długości 130 km.
Pozostałe miasta Japonii dorabiały się metra już po wojnie. Pierwsze powojenne metro otrzymała w 1957 r. Nagoja. W 1968 roku radykalną przebudowę komunikacji miejskiej przeprowadziło Kobe, ale była to początkowo tylko szybka kolej miejska, która dopiero w 1977 r. przekształciła się w typową sieć metra. W 1971 r. metro uruchomiono w Sapporo, a rok później w Jokohamie. W 1981 r. metro wybudowały: Hiroszima, Fukuoka i Kioto (dawna stolica Japonii). W 1987 r. do miast japońskich posiadających metro dołączyło Sendai.
Czytaj więcej
To przeniesienie linii kolejowych pod ziemię umożliwiło przewożenie w miastach dużych ilości pasażerów.
Rozwój komunikacji miejskiej w Chinach
Chiny to ogromny kraj, który w ciągu ostatnich 20 lat pod każdym względem rozwinął się niewiarygodnie. Dotyczy to także komunikacji miejskiej. Gdy w 1999 r. byłem z pierwszą służbową wizytą w Chinach, to na ulicach było pełno rowerów, pomiędzy którymi poruszały się z trudem nieliczne samochody. Przy kolejnych wizytach zmiany były wręcz szokujące, także w komunikacji miejskiej.
Pierwsze metro powstało oczywiście w Pekinie. Budowę rozpoczęto w 1965 r., a pierwszą linię oddano do użytku 1 września 1969 r. Miała ona 23 km długości i 17 stacji. Ciekawostką było to, że początkowo metro służyło wyłącznie do celów wojskowych (chodziło o szybki dojazd do centrum miasta żołnierzy mających koszary w zachodniej części miasta). Dopiero 15 stycznia 1971 r. metro udostępniono także cywilom, ale aż do 1973 r. byli to wyłącznie urzędnicy państwowi. Osobom niezatrudnionym w państwowych instytucjach i cudzoziemcom wstęp był zabroniony! Potem te ograniczenia zniesiono, a metro ulegało ciągłej rozbudowie. Obecnie łączna długość 22 linii metra wynosi 689 km i ma 405 stacji. W 2019 r. udostępniono informację, że w budowie jest 300 km nowych tras. Dziennie z metra w Pekinie korzysta ponad 10 mln pasażerów. Jest to jeden z największych systemów komunikacji zbiorowej na świecie!
Chiny: nie tylko Pekin!
Intensywny wzrost gospodarczy Chin powodował, że systemy metra budowano także w innych dużych miastach tego ogromnego kraju. Jako drugie miasto po Pekinie metro otrzymało Tiencin. Dla osób mało zorientowanych w geografii Chin nazwa ta (oznaczająca po chińsku „Niebiański bród”) niewiele mówi, ale jest to jeden z największych portów świata.
Budowa metra w Tiencin rozpoczęła się w 1970 r., ale w 1976 r. miasto to nawiedziło ogromne trzęsienie ziemi, w który zginęło blisko 24 tys. mieszkańców. Podczas odbudowy zrujnowanego miasta ukończono i w 1984 r. oddano do użytku linię metra o długości 7,4 km. Było to drugie po Pekinie miasto w Chinach, które uzyskało kolej podziemną. Jednak początkowo z owego metra korzystało zaledwie 10 tys. pasażerów dziennie, dlatego odgrywało ono niewielką rolę. W 2001 r. zamknięto je i poddano gruntownej przebudowie. Ponowne otwarcie pierwszej linii, wydłużonej do 26 km, miało miejsce 12 czerwca 2006 r. Ponad sześć lat później otwarto drugą linię. Obecnie metro w Tiencin ma sześć linii o łącznej długości 233 km z 19 stacjami i przewozi blisko 1,5 mln pasażerów dziennie.
Wnętrze pociągu metra na linii 1 w Pekinie
W 1993 r. otwarto pierwszą linię metra w Szanghaju. Jak wiadomo, jest to ogromny port i centrum ważnego obszaru gospodarczego Chin. Na początku była tam tylko jedna krótka linia z czterema przystankami, ale już w 1995 r. znacząco ją wydłużono, a w 1999 r. oddano do użytku także linię nr 2. Potem systematycznie dobudowywano kolejne odcinki i kolejne linie. W 2019 r. łączna długość wszystkich linii przekroczyła 673 km. Metro w Szanghaju stało się drugą (po Pekinie) najdłuższą siecią metra na świecie. Pociągi metra zwykle poruszają się z prędkością 30–40 km/h, ale w Szanghaju wprowadzono pociągi pędzące nawet 120 km/h. Przewiduje się, że łączna długość metra w tym ogromnym mieście (wraz z wyspami) w 2035 r. przekroczy 1000 km. Ale to tylko plany. Obecnie zespół 16 linii metra w Szanghaju udostępnia 413 stacji. Codziennie z tego typu komunikacji miejskiej korzysta ponad 10 mln pasażerów.
Kolejnym dużym miastem w Chinach, które otrzymało metro, był Kanton. To miasto jest centrum połączonych ze sobą miast (konurbacji) o łącznie 100 mln mieszkańców. Plan budowy pierwszej linii metra w tym ogromnym mieście zatwierdzono w 1989 r., budowę rozpoczęto w 1993 r., a pierwszą linię o długości 18,5 km oddano do użytku 28 czerwca 1997 r. Potem, podobnie jak w innych opisywanych wyżej miastach, metro zaczęło się szybko rozwijać. Drugą linię uruchomiono w 2002 r., a obecnie metro w Kantonie ma 14 linii o łącznej długości 514 km i o 271 stacjach. Dziennie korzysta z niego ponad 9 mln pasażerów.
XXI wiek w chińskich miastach
Łącznie miast chińskich mających obecnie metro jest 20. Poza wymienionymi wyżej pozostałe miasta otrzymywały metro już w XXI w. Niepodobna opisać historii rozwoju systemów metra we wszystkich tych miastach, dlatego podam tylko główne informacje w skrócie. Dailin (5 mln mieszkańców) było chyba najszybsze – metro zbudowano tam w 2003 r. Drugie w tej turze budowania podziemnych kolei były miasta: Shenzhen (13 mln mieszkańców) i Wuhan (11 mln mieszkańców), gdzie budowę pierwszych linii metra rozpoczęto w 2004 r. Chongqing (32 mln mieszkańców) zaczęło budowę metra w 2005 r. W tym samym roku zrobiły to władze w Nankin (9 mln mieszkańców).
W 2010 r. budowę metra rozpoczęły trzy wielkie chińskie miasta: Chengdu (15 mln mieszkańców), Foshan (9,5 mln mieszkańców) i Shenyang (8 mln mieszkańców). W 2011 r. pierwszą linię metra otrzymało miasto Xi’an (pierwsza stolica Chin; 6 mln mieszkańców) sławne z powodu odkopanej w 2004 r. terakotowej armii. Podczas budowy tego metra archeolodzy natknęli się na 150 grobów z czasów starożytnych i wydobyli ponad 2000 zabytkowych przedmiotów.
Miasto Hangzhou (7 mln mieszkańców) zaczęło budowę w 2012 r. W tym samym roku zaczęła się budowa metra w Kunming (4 mln mieszkańców) i w Suzhou (5 mln mieszkańców). Miasta Harbin (5 mln mieszkańców) i Zhengzhou (7 mln mieszkańców) zaczęły budowę pierwszych linii w roku 2013, a rok później: Changsha (4 mln mieszkańców) oraz Wuxi (1 mln mieszkańców).
Potem rozwój metra w wymienionych miastach był naprawdę żywiołowy i obecnie mają one sieci o długości setek kilometrów z setkami stacji. Wyliczanie tych danych byłoby jednak mało ciekawe.
Szczególny przypadek to metro w Hongkongu. Jak wiadomo, miasto to położone na wyspie i na stałym lądzie w latach 1842–1997 było w posiadaniu Brytyjczyków. Oni też rozpoczęli w 1979 r. budowę metra. System kolei podziemnej (i podwodnej, bo wiele linii przebiega pod dnem morskim) w tym mieście był intensywnie rozbudowywany także po przejęciu Hongkongu przez Chiny i obecnie łączna długość linii wynosi 266 km (98 stacji). Dzienna liczba pasażerów przekracza 4 mln.
Ogromna liczba miast posiadających metro w Chinach spowodowała, że w tym artykule nie ma już miejsca na omówienie systemów kolei podziemnych w innych krajach azjatyckich. Opis ten znajdzie się w kolejnym felietonie.
Autor jest profesorem AGH – uniwersytetu w Krakowie
