Cezar kontra Pompejusz Wielki

Wielcy rywale | Ich wzajemna walka o wpływy doprowadziła do najtragiczniejszej wojny domowej w historii Rzymu. Za swoją ambicję obaj zapłacili najwyższą cenę.

Publikacja: 21.02.2019 16:17

Giovanni Antonio Pellegrini, „Głowa Pompejusza”

Giovanni Antonio Pellegrini, „Głowa Pompejusza”

Foto: Bridgeman Art Library

Począwszy od wygnania w 509 r. p.n.e. ostatniego etruskiego króla Tarkwiniusza Pysznego, Rzym stał się republiką. Oficjalnie imperium przyjęło nazwę Senatus Populusque Romanus (SPQR, „senat i lud/naród rzymski"). W latach 451–449 p.n.e na 12 tablicach z brązu spisano prawa „lex duodecim tabularum" oparte na wzorach greckich. Była to pierwsza w historii kodyfikacja prawa rzymskiego i zwycięstwo liczniejszej oraz najbiedniejszej warstwy społecznej plebejuszy nad bogatymi patrycjuszami. 12 brązowych tablic kodyfikujących prawo rzymskie zostało umieszczonych na rzymskim Forum Romanum.

Pierwszy wiek przed naszą erą był w metropolii nad Tybrem czasem burzliwym i pełnym niepokoju. Walki z plemionami zamieszkującymi różne regiony Półwyspu Apenińskiego, powstanie Spartakusa i ciągłe zakłócanie żeglugi przez piratów były źródłem zmartwień dla Senatu i kolejnych konsulów. Ostatecznie brutalnie rozprawiono się z powstańcami Spartakusa, Pompejusz Wielki zlikwidował w 67 r. p.n.e. plagę piratów na Morzu Śródziemnym, a po latach krwawych walk Rzymianie dogadali się z plemionami italskimi.

Miasto-państwo stało się pierwszym w historii po imperium Aleksandra Wielkiego supermocarstwem. Rzym sprawował kontrolę nad wszystkim, co położone było w rejonie basenu Morza Śródziemnego. Legiony toczyły zwycięskie wojny w Azji Mniejszej, Galii i Hiszpanii. Od VI wieku p.n.e. Rzym był republiką, w której obowiązywała fundamentalna zasada, że jeden człowiek nie mógł sprawować władzy bez przerwy.

Rozłam w społeczeństwie rzymskim

Z grona najwybitniejszych obywateli Rzymu wybierano dwóch konsulów. Mogli kierować sprawami państwowymi nie dłużej niż jeden rok, a po tym czasie wybierano dwóch następnych współrządców. Jednym z konsulów zawsze musiał być plebejusz. Do miasta nie wolno było wprowadzać uzbrojonych żołnierzy, a złamanie tej reguły nosiło w sobie znamiona zbrodni przeciw republice.

W II wieku p.n.e. pogłębiała się przepaść między bogatymi patrycjuszami (optymatami), których wpływy nieustannie rosły w Senacie, a popularami, czyli uboższymi współobywatelami z tej samej warstwy społecznej. Popularzy byli protoplastami współczesnych populistów. Głosili obietnice skierowane do najbiedniejszych warstw społecznych republiki. Powodowało to nieustanne napięcia z najbogatszymi rodami i prowadziło republikę na krawędź wojny domowej. W tym ciężkim okresie polaryzacji społeczeństwa Wiecznego Miasta na scenę historii wkroczył generał rzymski Lucjusz Korneliusz Sulla. W 88 r. p.n.e. został uhonorowany przez senat godnością konsula za zwycięstwo nad wrogami Rzymu. W wyniku wewnętrznych tarć w Senacie i narastających zamieszek w Rzymie Sulla zdecydował się na bezprecedensowy krok i, łamiąc obowiązujące prawo, wprowadził w 81 r. p.n.e. sześć legionów do Rzymu.

W tym czasie do generała Sulli dołączył Pompejusz, syn Pompejusza Strabona. Miał wtedy 23 lata, ale już dowodził trzema legionami złożonymi z weteranów, którzy kiedyś byli żołnierzami jego ojca. Lata 90. I w. p.n.e. to okres zaciętych walk legionów rzymskich z zamieszkującymi Półwysep Apeniński plemionami italskimi gwałtownie domagającymi się przyznania im obywatelstwa rzymskiego. Stąd też legiony były niemal w nieustannej gotowości bojowej. Po latach krwawych starć ludy italskie osiągnęły swój cel. W 90 r. p.n.e. z inicjatywy konsula Lucjusza Juliusza Cezara uchwalono prawo Lex Iulia, przyznające obywatelstwo Rzymu italskim sojusznikom Rzymu.

Cezar wkracza na scenę

W 81 r. p.n.e. Sulla został wybrany na dyktatora Rzymu i sprawował ten urząd przez dwa lata. Będąc optymatą, miał przeciw sobie opozycję stronnictwa popularów. Wśród nich znajdował się pewien młody prawnik pochodzący ze znamienitego rodu julijskiego mającego wielkie poważanie wśród rzymskiej nobilitas. Nazywał się Gajusz Juliusz Cezar. Urodził się prawdopodobnie w 100 lub 102 r. p.n.e. w miesiącu Quintilis (lipiec). Wiele lat później właśnie na jego cześć nazwano ten miesiąc Iuliusem. Rodzina Cezara należała wprawdzie do szlachetnie urodzonych (nobilitas), ale była mocno zubożała i młody popular Cezar, chcąc wspinać się po szczeblach kariery politycznej i zdobyć popularność wśród ludu rzymskiego, wygłaszał mowy populistyczne skierowane do licznych mas plebejskich.

Przynależność do popularów kierowanych przez Cynnę i Mariusza była w owym czasie bardzo ryzykowna. Grasujący na ulicach Rzymu ludzie Sulli polowali na popularów i zabijali przeciwników dyktatora. Sulla miał na Cezara wydać wyrok śmierci i tylko ucieczka w Góry Sabińskie ocaliła mu życie. Został jednak pojmany, a powrót do Rzymu zawdzięczał wstawiennictwu krewnych matki Aurelii i westalkom. Sulla, który go uwolnił, musiał poznać się na ambicjach młodego polityka, ponieważ ostrzegł optymatów, mówiąc: „Strzeżcie się: w tym Cezarze drzemie wielu Mariuszów". Była to aluzja do najwybitniejszego przywódcy stronnictwa popularów i byłego konsula Gajusza Mariusza, nazwanego przez historyka Plutarcha „trzecim założycielem Rzymu".

Cezar spędził dwa lata życia jako oficer na wojnie przeciwko królowi Pontu Mitrydatesowi. Wzbogaciło to jego wiedzę o wojnach i sposobach ich prowadzenia. Powróciwszy do Rzymu, pracował jako prawnik i stawał się coraz popularniejszy z racji przemówień, jakie wygłaszał na forum. Po kolejnych dwóch latach, spędzonych tym razem placówce administratora Hiszpanii Dalszej, Cezar został namiestnikiem Galii. Stamtąd dwukrotnie podejmował próby ekspedycji na Wyspy Brytyjskie.

W wyniku rozdziału prowincji prokonsularnych Juliusz Cezar otrzymał we władanie Galię Przedalpejską, Illirię i Galię Zaalpejską. W Galii prowadził ekspedycje przeciw Galom i to przez osiem lat trzymało go z dala od Rzymu. Zwycięskie walki z Galami przyniosły mu sławę i majątek. W przerwach między nimi pisał kolejne rozdziały swojej „Wojny galijskiej" publikowanej w Rzymie, co przyniosło mu wielką sławę.

Zięć przeciw teściowi

Losy Cezara i Pompejusza splotły się, gdy córka Cezara, Julia, poślubiła Pompejusza. To małżeństwo przetrwało do 54 r. p.n.e., gdy Julia zmarła przy porodzie. W tym czasie urząd konsula pełnili wspólnie Pompejusz i bogaty optymata Krassus. Konflikt między frakcjami a Pompejuszem i Cezarem stale narastał i przybierał na sile.

W latach 53–52 p.n.e. legiony pod wodzą Cezara w Galii musiały poradzić sobie z powstaniem Galów, na czele którego stanął Wercyngetoryks, wódz z górskiego plemienia Arwenów. Po początkowych sukcesach Galowie zostali pokonani w 52 r. p.n.e. w bitwie pod Alezją, a ich wódz po poddaniu się został zmuszony do uczestniczenia w triumfalnym wjeździe Cezara do Rzymu w 46 r. p.n.e. Dwa lata później już jako namiestnik Galii Cezar ostatecznie spacyfikował tę prowincję i stanął przed trudnym problemem rozpuszczenia legionów i powrotu do Rzymu, w którym czekały na niego oskarżenia o nieprawidłowości w zarządzaniu Galią. Pompejusz, jego były zięć i sojusznik z pierwszego triumwiratu, zajął wobec niego zdecydowanie wrogą postawę.

Cezar podjął więc trudną decyzję. Wypowiadając słynne słowa „Alea iacta est" („Kości zostały rzucone"), przekroczył 11 stycznia 49 r. p.n.e. rzekę Rubikon i skierował się z wojskami na Rzym. Pompejusz, przeczuwając nieuchronną klęskę, uciekł z senatorami i wojskiem na południe. Tam w Brundyzjum dopadł go Cezar, ale Pompejusz wraz z prominentnymi senatorami zdołał uciec. W tej sytuacji Cezar podjął karkołomną decyzję i ruszył do Hiszpanii, gdzie w czasie czteromiesięcznej kampanii, wzmocniony o wojska Marka Antoniusza, pokonał siły Pompejusza. Dokonawszy tego, ruszył z wojskiem na Rzym, gdzie przez 11 dni sprawował dyktatorską władzę, aby potem objąć urząd konsula.

W styczniu 48 r. p.n.e. Cezar, ścigając rywala, przeprawił się do Grecji. Mimo poważnych kłopotów aprowizacyjnych legiony Cezara i Marka Antoniusza starły się z legionami Pompejusza 10 lipca 48 r. p.n.e. pod Dyrrachium. Wojska Cezara poniosły klęskę, ale Pompejusz nie zdołał wykorzystać okazji, aby dobić przeciwnika. 9 sierpnia pod Farsalos wojska Cezara walczące pod hasłem „Wenus przynosząca zwycięstwo" rozgromiły legiony Pompejusza walczące pod hasłem „Herkules niepokonany". Zginęło 15 tys. legionistów Pompejusza, a 24 tys. trafiło do niewoli. Cezar stracił zaledwie nieco ponad 200 żołnierzy.

Ostatnim aktem w wielkiej wojnie tych znakomitych wodzów była ucieczka Pompejusza wraz rodziną i małą strażą przyboczną do Egiptu. Tam 28 września 48 r. p.n.e., niedługo po zejściu na ląd na nadbrzeżu Aleksandrii, rywal Cezara został zabity przez żołnierzy króla Egiptu Ptolemeusza XIII. Gdy przyniesiono Cezarowi głowę Pompejusza, ten miał zapłakać i w formie zemsty usunął Ptolemeusza XIII, osadzając na tronie Egiptu Kleopatrę VII Filopator.

Idy marcowe

Przez cztery lata Cezar rządził niepodzielnie Rzymem. Był znienawidzony przez optymatów, ale kochany przez lud rzymski. Prace publiczne przy budowie akweduktów i osuszaniu bagien dały pracę tysiącom ludzi. Około 80 tys. obywateli Rzymu mających co najmniej trójkę dzieci otrzymało ziemię. Cezar pozostawił po sobie wiele osiągnięć naukowych. W 45 r. p.n.e. na jego polecenie grecki astronom Sosigenes opracował w miejsce kalendarza księżycowego juliański kalendarz słoneczny, w którym cały rok słoneczny liczył 365 dni plus jeden dzień doliczany co cztery lata.

15 stycznia 44 r. p.n.e. Cezar został mianowany dożywotnim dyktatorem. Stare rzymskie rody odebrały to jako preludium do wprowadzenia monarchii. Senatorowie zaniepokojeni szybkim upadkiem republiki zawiązali tajny związek „wyzwolicieli" pod przywództwem Marka Brutusa i Gajusza Kasjusza Longinusa. Ostatecznie postanowili ratować stary porządek państwa, zabijając dyktatora. Pamiętali, że w prawie rzymskim tyranobójstwo nie było traktowane jako zbrodnia. Los Juliusza Cezara dopełnił się 15 marca 44 r. p.n.e., kiedy zbroczony krwią dyktator padł w sali senatu pod pomnikiem Pompejusza zasztyletowany przez spiskowców działających w imię walki z dyktaturą. Jak na ironię, ich działania utorowały drogę do stworzenia władzy cesarskiej.

Począwszy od wygnania w 509 r. p.n.e. ostatniego etruskiego króla Tarkwiniusza Pysznego, Rzym stał się republiką. Oficjalnie imperium przyjęło nazwę Senatus Populusque Romanus (SPQR, „senat i lud/naród rzymski"). W latach 451–449 p.n.e na 12 tablicach z brązu spisano prawa „lex duodecim tabularum" oparte na wzorach greckich. Była to pierwsza w historii kodyfikacja prawa rzymskiego i zwycięstwo liczniejszej oraz najbiedniejszej warstwy społecznej plebejuszy nad bogatymi patrycjuszami. 12 brązowych tablic kodyfikujących prawo rzymskie zostało umieszczonych na rzymskim Forum Romanum.

Pozostało 95% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Historia
Zegarki, broszki, obrączki. Niemcy zwracają wyjątkowe depozyty
Historia
Marek Aureliusz, niedoszły król Polski
Historia
Historia fotografii. Jak powstało słynne zdjęcie z wojny w Wietnamie?
Historia
Żaglowce nie znikają. Wyjątkowa wystawa w Gdańsku
Akcje Specjalne
Naszym celem jest osiągnięcie 9 GW mocy OZE do 2030 roku
Historia
Jak trener i konserwator mebli przekonali świat o odkryciu pisma
Historia
Autorka sagi „Lilie królowej”: W tym biznesie w średniowieczu rządziły kobiety