Stulecie soboru, którego nie ma

Polacy jej nie lubili, choćby dlatego, że zajmowała największy plac w mieście – Saski (za komuny – Zwycięstwa, dziś – Piłsudskiego). Była symbolem obcego panowania, więc kulturalni ludzie nazywali ją – pięcioma cebulami – od kopuł, mniej kulturalni – jej dzwonnicę stojącą obok – wieżą ciśnień prawosławia, natomiast zupełnie niegrzeczni – zwali ruskim... z powodu fallicznego kształtu.  Była najwyższym obiektem lewobrzeżnej Warszawy, niestety widzialnym z każdego miejsca.

Co ciekawe, wielu Rosjan uznawało niestosowność urzędowego stawiania cerkwi w takim rejonie i wykorzystywania jej do celów propagandowych. Uważano, że poniża to Kościół prawosławny.

Sporo wstydu

Sobór metropolitalny pod wezwaniem św. Aleksandra Newskiego zaczęto budować w 1894 r. Aby to uczynić, przeniesiono na plac Zielony (dziś – Dąbrowskiego) pomnik wojskowych poległych w Noc Listopadową, który przez pół wieku stał w tamtym miejscu. Wzniesiono go, tworząc z polskich oficerów fałszywych, carskich bohaterów. Rosjanie twierdzili, że „polegli oni za wierność swemu władcy", tymczasem w Warszawie wiedziano, że były to ofiary pomyłek albo zacietrzewienia tłumu; niektórych żałowano nawet w  gazetach wychodzących podczas powstania. Niestety, następne pokolenia zapomniały o prawdzie i żelazną bryłę zwano – pomnikiem zdrajców.

Nowy obiekt sakralny wzniesiono na planie kwadratu (w eklektycznym stylu) z wcześniej wspomnianymi pięcioma cebulastymi kopułami. Dopatrywano się wpływów bazyliki św. Marka w Wenecji, natomiast „wieża ciśnień" podobna była do moskiewskiej dzwonnicy Iwana Wielkiego.

Koszt budowy był ogromny – prawie 3,3 mln rubli. Jak donosiła ówczesna prasa – początkowo sądzono, że wystarczy 1,5 mln rubli. „Na pokrycie sumy – 480 000 rb. wpłynęło drogą ofiar". Dawniej ofiarami zwano datki osób prywatnych.

Poświęcenie soboru odbyło się 2 czerwca 1912 r. (według naszego kalendarza). Warszawskie, polskojęzyczne gazety zlekceważyły uroczystość. Wydrukowały tylko oficjalny telegram podpisany przez „prezesa komitetu budowlanego, generała gubernatora Warszawskiego, generała – adiutanta Skałona".

Zemsta materii

Prawosławni korzystali z tej świątyni tylko przez dwa lata. Większość z 40-tysięcznej kolonii rosyjskiej (nie licząc wojska) opuściła miasto ze strachu przed nadciągającymi Niemcami. A ci szybko przerobili cerkiew na kościół garnizonowy św. Henryka, wstawiając krzesła i instalując organy (czego w prawosławiu nie uznawano). Do tego brak surowców zmusił ich do zerwania miedzianej, grubo złoconej blachy z dachów i kopuł, co szybko poskutkowało zalewaniem wnętrza świątyni przez wodę. Kiedy Polska odzyskała niepodległość, cerkiew była już nieco uszkodzona. Mimo protestów osób prawosławnych, postanowiono ją rozebrać.

Wewnątrz były przepiękne freski i mozaiki znanych twórców, nic więc dziwnego, że w ich obronie występowało wiele osób, w tym i Stefan Żeromski. Część ozdób zachowano. Może by i sobór pozostał, ale od końca XIX w. Rosjan ogarnął szał stawiania  w Warszawie kościołów – budowano nowe, przerabiano na cerkwie świątynie katolickie (m.in. dzisiejszy kościół garnizonowy), a nawet obiekty cywilne (pałac Staszica). Więc Polacy mieli dość. Z 19 cerkwi pozostawiono dwie.

Kiedy na placu Saskim przystąpiono do rozbiórki, okazało się, że sobór jest niesłychanie solidną konstrukcją. Ręcznymi młotami nie udawało się wiele rozbić. W połowie 1925 r. „wszystkie części maszyny (pneumatycznej – przyp. red.) sprowadzonej ze Szwecji leżą już na placu Saskim za parkanem, oczekując na montera. Ma on przyjechać dziś z Górnego Śląska. Montowanie maszyny zajmie około trzech dni czasu".

Tysiące wybuchów

Niestety, demontaż murów w dalszym ciągu szedł ślamazarnie i sięgnięto po środki pirotechniczne. Dokonano tysięcy wybuchów, nie zawsze będących pod kontrolą. Opisała to „Rzeczpospolita", której informacja jest zarazem świadectwem pewnej histerii antysoborowej – „...tłumy przechodniów zaczęły napełniać plac Saski, by w zbożnym nastroju odwiedzić grób Nieznanego Żołnierza (...) kiedy zmrok otulił wstrętne sercu Polaka mury rozwalonego soboru – nagle bluznęły krwawym płomieniem ciemne czeluście witryn, ogłuszający huk rozdarł powłokę ciszy, zakołysały się w swych posadach okoliczne domy, zaskórny dreszcz przebiegł ziemię i grad kamieni runął na głowy przechodniów". Parę osób zostało lekko rannych, parę poturbowanych.

Zresztą i cały demontaż nie przebiegał w dobrej atmosferze. Prasa opozycyjna zarzucała władzom centralnym, dekretującym rozbiórkę, że chcą zepchnąć robotę na magistrat, a poza tym protegowana przez ministerstwo kooperatywa budowlana „nie wykonywa warunków umowy".