Patagonia: podróż dla koneserów

Są miejsca, które można zobaczyć, sfotografować i po kilku dniach opuścić z poczuciem dobrze spełnionego turystycznego obowiązku. Patagonia do nich nie należy. Ona nie pozwala się łatwo zamknąć w albumie ani w pamięci telefonu. Nie jest krajobrazem przygotowanym do oglądania. Jest przestrzenią, która wystawia człowieka na próbę, odbiera mu pewność siebie, zmusza do pochylenia głowy przed wiatrem i przypomina, że poza miastami, hotelami, lotniskami i asfaltowymi drogami istnieje jeszcze świat, który doskonale radzi sobie bez naszej obecności. Kiedy przed laty znalazłem się po raz pierwszy na południowych krańcach Ameryki, pomyślałem, że dotarłem nie tyle na koniec kontynentu, ile na krawędź znanego porządku. Dalej były już tylko: woda, zimno, sztormy i Antarktyda. Wszystko, co człowiek uważa za trwałe i oswojone, zostało gdzieś za plecami.

Przestrzeń, wiatr i tajemnica

W dzieciństwie działały na moją wyobraźnię nazwy wypatrzone w atlasie: Birma, Indochiny, Wyspy Komandorskie, Kamerun, Samarkanda. Ale Patagonia miała w sobie coś szczególnego. Samo brzmienie tego słowa obiecywało przestrzeń, tajemnicę i jakąś metafizyczną odległość. Bruce Chatwin zaliczał Patagonię do tych nazw, które podobnie jak Timbuktu czy Mandalay zakorzeniły się w zbiorowej wyobraźni jako synonim krańca świata. Herman Melville używał nawet określenia „patagoński”, kiedy chciał powiedzieć: ogromny, niezwykły, egzotyczny. Rozumiem ich obu. Przez większą część życia zawodowo zajmowałem się odległością i miejscami, do których trudno dotrzeć, a jednak Fin del Mundo nie stracił dla mnie swego znaczenia. W świecie tanich lotów, satelitarnej nawigacji i telefonu działającego niemal wszędzie coraz trudniej znaleźć miejsce, którego nazwa zachowała smak wielkiej podróży.

Patagonia nie ma jednej wyraźnej granicy. Rozciąga się na południu Argentyny i Chile niczym ogromna kraina rozdarta między dwa oceany. Po jednej stronie leżą suche stepy, po których wiatr przetacza tumany pyłu, po drugiej – postrzępione fiordy, wilgotne lasy i wyspy, na których deszcz potrafi padać całymi tygodniami. Między nimi wyrastają Andy, lodowce, jeziora o nierzeczywistej barwie i skalne iglice przypominające gotyckie katedry. Nie ma tu łagodnego przejścia od jednego pejzażu do drugiego. Wszystko odbywa się gwałtownie. Góry spadają niemal pionowo do wody, lód pęka z hukiem armatniego wystrzału, pogoda zmienia się kilka razy w ciągu godziny, a podmuch wiatru może przewrócić człowieka.

Właśnie wiatr jest pierwszym prawdziwym gospodarzem Patagonii. Nie ten, który znamy znad Bałtyku czy z górskich przełęczy. Tutaj posiada charakter, upór, a czasami wręcz złośliwość. Nie wieje od czasu do czasu. Jest stale obecny, napiera na twarz, wciska się pod ubranie, szarpie plecakiem, wysusza usta i utrudnia oddychanie. Człowiek idzie pochylony, jakby składał pokłon niewidzialnej sile. Miejscowi mawiają, że kto nie poznał patagońskiego viento, nie wie jeszcze, czym jest wiatr. Mają rację. Nieraz przekonywałem się o tym na własnej skórze. Patagonia szybko leczy z przekonania, że nowoczesne wyposażenie pozwala kontrolować naturę. Najlepsza kurtka, prognoza meteorologiczna, GPS i samochód terenowy są tylko pomocą. Ostateczne słowo nadal należy do pogody.

Pamiętam jazdę przez argentyński step. Droga biegła prosto po horyzont, a dziesiątki kilometrów mijały bez domu, drzewa czy człowieka. Od czasu do czasu na niewielkim wzniesieniu pojawiało się guanako, nieruchome i czujne, albo nandu uciekające z powagą obrażonego strusia. Za ogrodzeniem przesuwało się stado owiec. Poza tym istniały tylko ziemia, niebo i wiatr. Europejczyk przyzwyczajony do tego, że za jedną wsią zaczyna się druga, początkowo odczuwa pewien niepokój. Potem pustka zaczyna działać oczyszczająco. Znikają reklamy, sygnały telefonów, informacje i niepotrzebny pośpiech. Człowiek ponownie zaczyna patrzeć na horyzont. I nagle odkrywa, jak rzadko robi to w swoim codziennym życiu.

Posępne pejzaże

W starym notesie zapisałem kiedyś kilka słów: „posępne pejzaże o przewadze brązu i popielatości, rzadko rozrzucone osady, owcze fermy, Ruta 40, królestwo gauczów, bezwzględna w swojej okazałości pierwotna przyroda, jedno wielkie nic”. Dzisiaj wiem, że właśnie owo „nic” jest jedną z największych wartości Patagonii. Cywilizacja przyzwyczaiła nas do tego, że każda przestrzeń musi zostać czymś wypełniona, zagospodarowana, oznakowana, sprzedana. Tutaj pozostały jeszcze ogromne obszary, które nie chcą być do niczego przydatne. Nie mają obowiązku bawić człowieka. Są.

Odległość przestaje być w Patagonii pojęciem abstrakcyjnym. Sto kilometrów oznacza naprawdę sto kilometrów – nieraz bez stacji benzynowej, sklepu, warsztatu i zasięgu telefonu. Przebita opona może stać się czymś poważniejszym niż drobna przykrość. Trzeba mieć paliwo, wodę, ciepłą odzież i świadomość, że pomoc niekoniecznie zjawi się po kilku minutach. Ta ziemia przypomina jedną z podstawowych zasad poważnego podróżowania: sprzęt jest ważny, lecz ważniejsze pozostają przewidywanie i pokora. Najgroźniejszy bywa nie brak doświadczenia, ale nadmierna pewność siebie człowieka przekonanego, że skoro zapłacił za wyprawę, świat ma obowiązek podporządkować się jego programowi.

Królestwo gauchów

Patagonia to również ludzie. Na jednej z estancji poznałem rodzinę gospodarującą tam od trzech pokoleń. Dom otaczał zwarty szpaler topól posadzonych nie dla ozdoby, lecz jako tarcza przeciwko wiatrowi. Najbliżsi sąsiedzi mieszkali 40 km dalej. Pomiędzy nimi nie było właściwie niczego poza suchą trawą, ciernistymi krzewami i guanako. Pradziadkowie obecnych właścicieli przyjechali tu w czasach, kiedy rozpaczliwe wyludnienie, ubóstwo i nieurodzajna gleba eliminowały słabszych równie skutecznie jak selekcja naturalna. Przeklinali tę ziemię, nieraz zapewne jej nienawidzili, ale ostatecznie stali się jej częścią.

Spędziłem na estancji dwa dni, podporządkowując się rytmowi miejscowego życia. Z gauchami przepędzałem bydło, obserwowałem strzyżenie owiec i wypalanie znaków właściciela. Wieczorem przyszedł czas na asado. Jagnię rozcięte wzdłuż piekło się powoli przy ogniu, a oczekiwanie skracaliśmy ciemnym ciężkim Malbekiem. Nocleg pod gołym niebem, przy ogniu będącym jedyną ochroną przed przeszywającym chłodem, przypomniał mi wiele innych miejsc świata, gdzie człowiek zasypia nie przy szumie klimatyzatora, lecz ze świadomością obecności przestrzeni. Tego uczucia żaden pięciogwiazdkowy hotel nie potrafi zaoferować. Luksus w podróży nie zawsze oznacza miękkie prześcieradło. Czasem największym luksusem jest kawałek nieba, którego nic nie zasłania.

Gauchowie niewiele mają wspólnego z romantycznym wizerunkiem jeźdźca galopującego ku zachodzącemu Słońcu. Ich życie to zimno, konie, naprawianie ogrodzeń, owce, samotność i nieustanna zależność od pogody. Twarze są spalone wiatrem, dłonie zniszczone pracą, ruchy spokojne. Przybyszowi podaje się maté, wskazuje miejsce i pozwala siedzieć. Nikt nie czuje potrzeby natychmiastowego wypełniania ciszy. Bardzo lubię takich ludzi. W wielu częściach świata przekonałem się, że człowiek żyjący blisko natury rzadziej nadużywa słów. Patagonia uczy, że milczenie nie zawsze oznacza brak rozmowy. Niekiedy jest jej najbardziej uczciwą formą.

Europejczycy vs. rdzenni mieszkańcy

Ma też swoją galerię postaci bardziej niezwykłych niż niejeden bohater powieści. Francuski adwokat Orélie-Antoine de Tounens przybył w XIX w. do południowego Chile i ogłosił się królem Araukanii i Patagonii. Stworzył konstytucję, ustanowił ministrów, a jego fantastyczne królestwo do dziś ma samozwańczych pretendentów. Butch Cassidy, uciekając przed wymiarem sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych, kupił ranczo w Patagonii i próbował zostać spokojnym farmerem. Natura jednak nie zmieniła charakteru bandyty i po kilku latach wrócił do dawnego fachu. W Ushuaia odbywał z kolei wieloletnią karę polski anarchista Szymon Radowicki, skazany po zamachu na szefa policji Buenos Aires.

Patagonia przyciągała ludzi uciekających przed prawem, cywilizacją, czasem także przed własną przeszłością. Koniec świata zawsze dawał nadzieję, że można rozpocząć wszystko od początku.

Historia tej krainy posiada jednak drugą, znacznie ciemniejszą stronę. Kiedy europejscy osadnicy zaczęli w XIX stuleciu zagospodarowywać południe Argentyny i Chile, traktowali ogromne przestrzenie jak ziemię niczyją. Tymczasem od tysięcy lat żyli tu rdzenni mieszkańcy: Mapucze, Selk’namowie, Yaghanowie i inne ludy znakomicie przystosowane do warunków, które Europejczykom wydawały się niemal niemożliwe do zniesienia. Nie zdołali jednak obronić się przed chorobami, bronią, odbieraniem ziemi i przekonaniem przybyszów o własnej cywilizacyjnej wyższości. Historia eksploracji nie składa się wyłącznie z bohaterów, map i wielkich odkryć. Podróżnik powinien pamiętać również o cenie, jaką za nasze „odkrywanie świata” płacili ludzie, którzy mieszkali tam od dawna.

Lodowiec Perito Moreno

Jednym z najsilniejszych obrazów Patagonii pozostaje dla mnie Perito Moreno. Z daleka przypomina zamarznięte miasto. Ma swoje wieże, ulice, mury i szczeliny, tyle że zbudowane z materii nieustannie będącej w ruchu. Lód trzeszczy, ugina się i oddycha. Nagle, pośród ciszy, wielka ściana odrywa się od czoła. Przez ułamek chwili spada prawie bezgłośnie, po czym uderza w wodę i nad jeziorem przetacza się huk przypominający burzę. Człowiek stojący na brzegu milknie. Nie dlatego, że zabrakło mu słów. Po prostu stają się zbędne.

Kiedy chodziłem po jego powierzchni w rakach, lód miał niezwykłą, intensywnie błękitną barwę. Wokół wyrastały seraki i poszarpane iglice, pod nogami otwierały się szczeliny wypełnione wodą. Przewodnik pokazał nam naturalną grotę wydrążoną przez roztopy. Światło przesączało się przez grubą warstwę lodu, tworząc scenografię bardziej surrealistyczną niż cokolwiek, co wymyśliłby dekorator filmowy. Na zakończenie tej niemal metafizycznej wędrówki znaleźliśmy… stolik, whisky i grupę rodaków. Patagoński przewodnik, chcąc zaimponować znajomością Polski, wymienił trzy nazwiska: Jana Pawła II, Wałęsę i Jerzego Kukuczkę. Świat potrafi zaskakująco kurczyć się nawet na lodowcu.

Przez wiele lat Perito Moreno przedstawiano jako niezwykły wyjątek pośród cofających się lodowców Patagonii. Sam pamiętam opowieści, że w przeciwieństwie do innych „Biały Olbrzym” pozostaje stabilny, a miejscami wręcz postępuje. Dziś trzeba ten obraz skorygować. Badania opublikowane w 2025 r. wykazały gwałtowne przyspieszenie ścieńczenia jego powierzchni w ostatnich latach oraz cofnięcie czoła w badanym sektorze o ponad 800 metrów. Lodowiec, który uchodził za symbol odporności, zaczyna zachowywać się podobnie jak wielu jego sąsiadów. To szczególnie wymowna wiadomość. Zmiany klimatyczne najlepiej rozumie się nie na konferencji, lecz właśnie tutaj, porównując stare fotografie z tym, co znajduje się przed oczami. Przyroda nie prowadzi polemiki i nie wygłasza przemówień. Po prostu pokazuje rezultat.

Na półwyspie Valdés

Inna Patagonia czeka na półwyspie Valdés. Tam zamiast lodu głównymi aktorami są wieloryby, słonie morskie, pingwiny i orki. Ogromne ssaki wynurzają się obok łodzi, wydmuchują fontannę powietrza i wody, po czym znikają pod powierzchnią, pozostawiając na chwilę nad taflą wody potężną płetwę ogonową. Obserwowałem je wtedy z komfortowego pokładu i nie musiałem już przeżywać strachu, jaki towarzyszył mi podczas samotnego rejsu szalupą ratunkową przez Atlantyk. Tam spotkanie z wielorybem wyglądało zupełnie inaczej. Jeszcze większe wrażenie zrobił plusk orki wyskakującej za plecami, większej niemal od mojej łodzi. Na oceanie bardzo szybko znika romantyczny stosunek do dzikiej przyrody. Człowiek przypomina sobie, że nie jest jej właścicielem, ale jednym z wielu stworzeń – i w dodatku niekoniecznie tym najlepiej przystosowanym.

Nie dotarłem wtedy pod Cerro Torre i Fitz Roya, czego do dzisiaj trochę żałuję. Te skalne iglice należą do najbardziej kapryśnych gór świata. Pojawiają się na krótko między chmurami i równie szybko znikają. Można przemierzyć tysiące kilometrów i przez kilka dni oglądać jedynie szarą zasłonę. Współczesny turysta bywa wtedy oburzony: przecież zapłacił za podróż i oczekuje widoku znanego z Internetu. Góry pozostają na tę pretensję całkowicie obojętne. Nie są usługą ani scenografią. Trzeba umieć czekać. A czasem zaakceptować fakt, że nie pokażą się wcale. W epoce natychmiastowej gratyfikacji Patagonia udziela cennej lekcji: nie wszystko można kupić, przyspieszyć i zagwarantować.

Z wysokimi górami sam nigdy nie zawarłem pełnego przymierza. Brałem udział w zimowej ekspedycji Jerzego Kukuczki na Annapurnę i właśnie tam zrozumiałem, że alpinizm nie będzie moją drogą. Widziałem za dużo zagrożeń, na które człowiek nie ma najmniejszego wpływu: spadające kamienie i bryły lodu, lawiny, nagłe załamania pogody. Mogę podejmować ryzyko, jeżeli mam poczucie, że przynajmniej częściowo kontroluję sytuację. W górach wysokich natura potrafi odebrać tę możliwość jednym ruchem. Patagonia jest pod tym względem uczciwa: od początku daje człowiekowi do zrozumienia, kto tu rozdaje karty.

Na południu pojawia się Cieśnina Magellana, a z nią cień dawnych żeglarzy. Dzisiaj przepływa się ją promem, pijąc kawę w ogrzewanej kabinie. Trudno wtedy pojąć, co oznaczało wejście na te wody 500 lat temu drewnianym żaglowcem, bez dokładnej mapy, znajomości prądów, prognozy pogody czy pewności, że za kolejnym cyplem znajdzie się bezpieczne schronienie. Każda zatoka mogła być pułapką, każdy sztorm końcem podróży. Dzisiejszy podróżnik spogląda na ekran nawigacji i zna swoją pozycję z dokładnością do kilku metrów. Tamci ludzie poruszali się w świecie wypełnionym białymi plamami. Nie idealizuję dawnych odkrywców, ale trudno odmówić im odwagi.

Ushuaia: „miasto na końcu świata”

Krańcem drogi staje się Ziemia Ognista. Ushuaia chętnie reklamuje się jako „miasto na końcu świata”. Dawniej była miejscem zesłania – odległym, surowym i trudnym do opuszczenia. Dzisiaj jest portem dla statków wyruszających na Antarktydę, pełnym hoteli, restauracji i sklepów z pamiątkami. W centrum można niemal zapomnieć, gdzie się jest. Wystarczy jednak odejść kawałek, spojrzeć na góry schodzące ku kanałowi Beagle i poczuć zimny powiew od strony oceanu, aby powróciło poczucie oddalenia. Dalej rzeczywiście zostają już tylko południowe morza.

Globalizacja dotarła oczywiście i tutaj. W El Calafate wszedłem kiedyś do sklepu z pamiątkami i znalazłem pluszową owieczkę – najbardziej oczywisty patagoński suwenir. Na metce widniało „made in China”, natomiast na boku zwierzątka ktoś wyhaftował słowo... „Zakopane”. Młoda sprzedawczyni nie miała pojęcia, co ono oznacza. Przyznam, że ten drobny absurd powiedział mi więcej o współczesnej gospodarce niż niejeden traktat ekonomiczny. Oto na krańcu Ameryki Południowej sprzedawano symbol Patagonii wyprodukowany w Azji, opatrzony nazwą polskiego miasta. Fin del Mundo znalazł się nagle w centrum globalnej wioski.

Patagonia zmienia się również w inny sposób. Douglas Tompkins, którego kiedyś traktowano podejrzliwie jako amerykańskiego milionera wykupującego ogromne połacie południowego Chile, pozostawił po sobie jeden z najbardziej interesujących eksperymentów ochrony przyrody naszych czasów. Jego ziemie i działalność stały się częścią znacznie większego programu odbudowy dzikich ekosystemów. Dziś w chilijskiej Patagonii istnieje cały system parków i korytarzy przyrodniczych, w których przywraca się przestrzeń m.in. huemulom, pumom, kondorom i nandu. Organizacja kontynuująca dzieło Tompkinsów podaje, że w rezultacie ich działalności powstało siedem nowych parków narodowych, rozszerzono trzy następne, a ponad pół miliona hektarów prywatnych gruntów przekazano państwu. Dawny spór o to, czy bogacz może „kupić sobie kawałek Patagonii”, otrzymał więc zakończenie znacznie ciekawsze, niż przewidywali sceptycy: można kupić ziemię także po to, aby ostatecznie oddać ją naturze.

Nie oznacza to, że Patagonię należy romantyzować. Najsłynniejsze szlaki Torres del Paine w sezonie potrafią przypominać zatłoczone deptaki. Ludzie ustawiają się w tych samych miejscach, aby wykonać niemal identyczne fotografie. Kijki stukają o kamienie, plastikowe peleryny łopoczą na wietrze, a każdy chce przywieźć dowód, że był na końcu świata. Turystyka daje regionowi pieniądze i pracę, ale przynosi też erozję szlaków, hałas, śmieci i presję na środowisko, którego największą wartością była przez wieki właśnie pustka.

„Wyjechałem do Patagonii”

Najbardziej niepokoi mnie sposób, w jaki współczesny człowiek zaczyna konsumować podróż. Przyjeżdża, zalicza, fotografuje i natychmiast wysyła w świat dowód swojej obecności. Niewiele czasu pozostaje na czekanie, rozmowę czy zwykłe patrzenie. Sam należę do pokolenia podróżników, dla którego nie wszystko musiało natychmiast zostać pokazane innym. Czasami przez wiele tygodni człowiek był całkowicie poza zasięgiem i nikt nie wiedział dokładnie, gdzie on się znajduje. Miało to swoje niebezpieczeństwa, ale także ogromną zaletę: podróż należała do podróżnika. Dziś bardzo często w tej samej chwili, w której oglądamy miejsce, myślimy już o tym, jak będzie wyglądało na ekranie.

W 1974 r. Chatwin oznajmił swojej redakcji lakonicznie: „Wyjechałem do Patagonii”. Rzucił pracę i wyruszył z torbą przewieszoną przez ramię. Jego książka zrobiła dla tej krainy więcej niż niejedna kampania promocyjna. Przypomniała ludziom, że podróż może być czymś więcej niż usługą wykupioną w biurze. Że jej istotą bywa obcość, niedogodność, nieprzewidywalność i konieczność przekroczenia własnych przyzwyczajeń. Pod tym względem Patagonia wciąż broni się lepiej niż większość świata. Nawet jeżeli dotarły tam samoloty, hotele, Internet oraz chińskie pluszowe owce, przestrzeń nadal potrafi narzucić własne reguły.

Patagonia wymaga czasu. Nie da się jej zrozumieć podczas pospiesznej objazdówki. Trzeba przeżyć dzień, w którym nie wydarzy się nic poza zmianą światła. Zatrzymać samochód przy pustej drodze, zgasić silnik i posłuchać wiatru. Zmoknąć, zmarznąć, nie zobaczyć góry ukrytej w chmurach i zaakceptować, że natura nie ponosi winy za nasze rozczarowanie. Dopiero wtedy ta kraina zaczyna odsłaniać prawdziwą twarz.

Podróże nauczyły mnie, że najcenniejsze miejsca nie zawsze są najpiękniejsze w pocztówkowym znaczeniu tego słowa. Najważniejsze są te, które zmieniają skalę naszego myślenia. Patagonia właśnie to robi. Człowiek, który na co dzień przejmuje się terminami, opiniami innych i małymi konfliktami, staje wobec lodu pamiętającego czasy odleglejsze niż cała jego rodzinna historia, oceanu, po którym żeglowano na długo przed jego narodzinami, i wiatru, który nie zna jego nazwiska. Nagle wiele spraw traci swoje znaczenie.

Wyjeżdżałem stamtąd z poczuciem, że nie zobaczyłem całej Patagonii. Nie traktowałem tego jako porażki. Każde naprawdę wielkie miejsce powinno pozostawić niedosyt. Jeśli wracamy z przekonaniem, że poznaliśmy już wszystko, prawdopodobnie nie poznaliśmy niczego. Patagonia jest zbyt rozległa, zbyt zmienna i zbyt dumna, żeby człowiek mógł ją sobie przywłaszczyć jednym spojrzeniem.

Na końcu świata odkrywa się więc rzecz paradoksalną: żadnego końca nie ma. Za ostatnią drogą zaczyna się następna ścieżka, za ostatnią wyspą leży kolejna, a za horyzontem otwiera się następny ocean. Kończy się jedynie nasza pewność, że Ziemia została już dokładnie opisana, zmierzona, sfotografowana i oswojona. I może właśnie dlatego Patagonii przyznaję sześć gwiazdek. Nie po to, by ją zdobywać. W życiu widziałem zbyt wiele, żeby wierzyć jeszcze w zdobywanie świata. Warto tam pojechać po coś znacznie cenniejszego: aby pozwolić tej ziemi choć na chwilę odebrać nam złudzenie, że jesteśmy panami planety.

Jacek Pałkiewicz – reporter, odkrywca źródła Amazonki, survivalowy guru, uczył kosmonautów i jednostki antyterrorystyczne strategii przetrwania w nieprzyjaznych środowiskach.