„Karta z Polakami na Wschodzie”. Świadkowie przeszłości

W projekt „Karta z Polakami na Wschodzie”, realizowany w latach 2006–2011 przez Ośrodek Karta wraz z Domem Spotkań z Historią, zaangażowanych było kilkadziesiąt osób. Polecana publikacja – monumentalna, multimedialna i wielogłosowa – zawiera wspomnienia naszych rodaków rozsianych od Syberii, przez Kazachstan, po ziemie będące przed wojną w granicach II RP.

Publikacja: 22.02.2024 21:00

„Polacy na Wschodzie. Historie mówione” Ośrodek Karta

„Polacy na Wschodzie. Historie mówione” Ośrodek Karta

Foto: Ośrodek Karta

Historie mówione Polonusów zostały nagrane i zamieszczone na stronie www.polacynawschodzie.pl. Z opowieści blisko 1100 osób i zdigitalizowanych ponad 4000 zdjęć oraz dokumentów z albumów rodzinnych w polecanej książce zmieściła się tylko część – do innych odsyłają kody QR. Całość została przygotowana pod redakcją Dominika Czapigo (który także napisał „Wstęp”), na końcu zaś zamieszczono teksty naukowe – dwa dr hab. Małgorzaty Ruchniewicz oraz jeden dr Anny Wylegały – będące analizą i swoistym podsumowaniem tematów oraz problemów, które odnajdziemy w opowieściach.

Wspomnienia w książce podzielono na rozdziały, które zachowują chronologię zdarzeń, ale też uwzględniają geopolityczne uwarunkowania (od II RP i ZSRR przed II wojną światową, przez niemiecką okupację, sowieckie „wyzwolenie”, aż po rozpad ZSRR). Warto jeszcze zaznaczyć, że: „W publikacji zachowano charakter języka mówionego, nieznacznie korygując to, co mogłoby zakłócić płynność czytania albo wprowadzając takie zabiegi, które je ułatwiają. Wielogłosowa narracja Polaków ze Wschodu toczy się gładko, czytelnik zatrzymuje się od czasu do czasu przy nieraz zaskakujących obrazach, ale przez całą książkę ma się wrażenie słuchania naturalnej, wspomnieniowej opowieści” (z recenzji prof. Marty Kurkowskiej-Budzan). Z pewnością z większości wspomnień wcale nie wyłania się upiększony czy sielski obraz przedwojennych Kresów, a Dominik Czapigo we „Wstępie” podkreśla wręcz, że: „Uważna lektura zebranych w książce opowieści pozwala dostrzec, że patriotyzm naszych rozmówców nie skłaniał ich do idealizowania warunków własnej egzystencji w ojczyźnie czy zapominania o trudnościach, z którymi na co dzień mierzyli się oni i ich najbliżsi, a które nie dotyczyły jedynie okresów wojny i sowieckiej rzeczywistości po 1945, ale także dzieciństwa i młodości w II RP”.

Czytaj więcej

Jak Sybiracy wracali do Polski

Wiele zależało od statusu społecznego, wykształcenia i miejsca zamieszkania – przed wojną wielokulturowość i wielonarodowość na Kresach nie wszystkim się podobały. Na wsiach i w małych miasteczkach poszczególne grupy wyznaniowo-narodowościowe żyły raczej obok niż wspólnie, ktoś mógł być „tutejszy”, ale niekoniecznie „swój”. „Żydzi tutaj byli stale, mieli takie namioty, budy, nocowali tu. (...) Pamiętam, że Żydek przynosił śliwy, gruszy (...)” – wspomina Romualda Kuleszo (ur. 1934). Stefan Supranowicz (ur. 1920) podkreśla: „W naszej wsi było tak mniej więcej pół na pół – Litwini i Polacy (...)”, a Zenon Szyszknian (ur. 1920) w swojej opowieści zauważa: „Kardeliszki, taka wioska była – same Moskale. Oni specjalnie przywiezione byli do majątku pracować kiedyś jeszcze (...)”. Warto też przytoczyć słowa Janiny Hołomszy (ur. 1939): „Do 1939 roku w ogóle nie było żadnej różnicy – Polak czy Ukrainiec. Jak było polskie Boże Narodzenie, jedni do drugich szli w gości, świętkowali. (...) Aż przed wojną już się zaczęła ta walka – a to są Poliaki, a to są Ukraińcy”.

Bez wątpienia katastrofalną w skutkach cezurą dla Polaków na Kresach była II wojna światowa. Przeżyli sowiecką napaść 17 września 1939 r. – chłopów i robotników „wyzwalano”, a przedstawicieli inteligencji i „polskich panów” czerwonoarmiści wywozili w głąb ZSRR lub rozstrzeliwali. Gdy wkroczyli Niemcy, było jeszcze gorzej. Hitlerowcy rozpoczęli eksterminację Żydów, ale też obudzili nacjonalistyczne demony w wielonarodowych społecznościach: sąsiad na sąsiada donosił, sąsiad sąsiada zabijał... Władysław Mikszto (ur. 1930): „Niemiec sam nie strzelał, Niemiec dał tylko kazanie: »Rozstrzelać!«, a nabrawszy tutaj miejscowych: młodzież, chuliganów różnych. (...) Ta młodzież za [...] wódkę, wszystko, strzelali tutaj. I Polaków strzelali, i Ruskich strzelali, ale tutaj Żydów strzelali więcej”.

Czytaj więcej

Repatriacji trzeba naprawdę chcieć

Po wojnie spośród Polaków, którym zezwolono na wyjazd do PRL, nie wszyscy wyjechali. Dlaczego? Stefan Matusewicz (ur. 1926): „Ojciec kochał swoją ziemię – Wileńszczyznę kochał. Już my w 1945 roku – tu wywózki, areszty – zapisaliśmy się na wyjazd do Polski; już byli spakowani (...). Rozpłakał się ojciec: »Nie pojadę, nie rzucę ziemi swojej.« (...) I nie pojechaliśmy”. Wielu pozostało – potracili majątki, ziemię, cały dobytek – stali się obywatelami radzieckich republik, a mimo to zachowali pamięć o przodkach, o Polsce. Ojczyznę ojców nosili w sercach, kultywowali tradycje i celebrowali święta – choćby potajemnie. Zakazano im używania języka polskiego w miejscach publicznych i poddawano szykanom, zwłaszcza za przejawy religijności. Włodzimierz Gudyma (ur. 1933): „Kiedy był Związek Radziecki, nam zabroniono nawet się modlić (...)”. A jednak przetrwali i doczekali niemożliwego: ZSRR się rozpadł. Dziś ich potomkowie w większości bez problemów mogą nie tylko odwiedzić Polskę, ale też w niej studiować, pracować, zamieszkać. Zofia Prusowa (ur. 1948): „Jeżeli by teraz mama była żywa, na pewno byłaby dużo zadowolona, że mówię po polsku, że ja była cztery razy w Polsce (...)”.

Projekt „Polacy na Wschodzie” stał się mostem łączącym przeszłość z teraźniejszością, mostem, na którym spotykają się losy tak wielu naszych rodaków. Jak czytamy na stronie projektu, „Świat, który zapamiętali nasi rozmówcy, nieodwracalnie należy już do przeszłości. Oni zaś pozostali jego ostatnimi świadkami. Zapisując ich wspomnienia, chcieliśmy ocalić tę pamięć dla przyszłych pokoleń”.

Historia Polski
Odcisk palca na chlebie sprzed 8600 lat
Historia Polski
2 kwietnia mija 19. rocznica śmierci Jana Pawła II
Historia Polski
Kołtun a sprawa polska. Jak trwała i trwa plica polonica
Historia Polski
Utracona szansa: bitwa nad Worsklą. Książę Witold przeciwko Złotej Ordzie
Historia Polski
Tajemnica pierwszej koronacji. Jakie sekrety kryje obraz Jana Matejki