Wigilijna zagadka urodzin wieszcza

Ale nie tylko dzień urodzin poety pozostaje nierozstrzygniętą zagadką. Także miejsce urodzenia nie jest do końca ustalone. W pierwszych zdaniach tego felietonu napisałem, że Adam Mickiewicz przyszedł na świat w okolicach Nowogródka, bo tak mnie uczono w szkole. Są jednak źródła biograficzne, które wspominają o Zaosiu lub Zosinie, wsi w obwodzie brzeskim, na dzisiejszym terytorium Białorusi, gdzie we wrześniu 1799 r. zamieszkał adwokat tamtejszy Mikołaj Mickiewicz ze swoją żoną i dziećmi. Rodzina wieszcza mieszkała tam zresztą bardzo krótko, bo zaledwie przez dwa lata. Ksawery Pruszyński w swojej książce „Opowieść o Mickiewiczu” podkreśla, że już w kwietniu 1801 r. Mickiewiczowie wydzierżawili Zaosie na pięć lat Janowi i Agacie Majewskim, a sami przeprowadzili się do Nowogródka. Nie do końca zatem wiadomo, gdzie konkretnie przyszedł na świat autor „Pana Tadeusza”. Bohdan Urbankowski cytuje kalendarium z „Wyboru pism” Mickiewicza, w którym pod datą 1798 r. przeczytać możemy, że „24 grudnia w Nowogródku albo w pobliskim Zaosiu Mikołajowi, adwokatowi nowogródzkiemu, i Barbarze z Majewskich przychodzi na świat syn, któremu na chrzcie dano imiona: Adam Bernard”. Z tym chrztem to też osobna historia, bo ze względu na okres świąteczny wstrzymano się z uroczystością do 12 lutego 1799 r.

Nowogródek czy Zaosie? A cóż to za różnica? Pod względem geograficznym dość istotna, szczególnie z perspektywy ówczesnych możliwości komunikacyjnych, bo z Zaosia do Nowogródka jest 47 kilometrów.

Po śmierci Adama Mickiewicza jego krewni i potomkowie, a szczególnie syn Władysław, pilnie strzegli legendy rodzinnej o narodzinach największego profeta polskiego romantyzmu w śnieżną noc wigilijną w Nowogródku. Warto przy tym pamiętać, że nowogródzka socjeta już za życia poety rozpoczęła zabiegi, aby uznać jej miasto za właściwe miejsce narodzin poety.

A co o tym sądził sam Adam Mickiewicz? Zdaje się, że nie było to dla niego aż tak istotne, co potwierdzają wspomnienia niejakiej pani Walentyny Horoszkiewiczowej, która wspominała o pewnym zgrzycie podczas obiadu wydanego przez księcia Adama Czartoryskiego 9 września 1855 r. na cześć Adama Mickiewicza. Kiedy gospodarz wzniósł toast winem na cześć swojego dostojnego gościa, wieszcz podziękował, dodając jednak, że „urodził się i wychował w zaścianku, gdzie nie znano wina, a jeśli pito to tylko miód polski”. Czym był jednak ów „zaścianek”, niech już pozostanie tajemnicą.