Trudno w sposób definitywny stwierdzić, kiedy po raz pierwszy w historii powstał pomysł osądzenia i rozliczenia zbrodniarzy po wojnie. Jakichś form osądów można z pewnością dopatrywać się po konfliktach europejskich XVII i XVIII w. – ograniczały się one jednak do spraw wewnętrznych danego państwa. Pierwotnego sposobu rozliczeń zbrodni związanych z powadzeniem wojny w zakresie, jaki znamy dzisiaj, należy szukać w traktacie wersalskim kończącym I wojnę światową. Niemiecki trybunał powołany w Lipsku miał wymierzyć sprawiedliwości odpowiedzialnym za zbrodnie okupacyjne wojskowym i cywilom.

Wciąż więc była to niejako sprawa wewnętrzna nowej Republiki Weimarskiej, regulowana jednak międzynarodowo. Wskutek opieszałości prokuratorów, nacisków niemieckiej ludności, niechęci sędziów i podziałów wśród państw Ententy prawdziwej sprawiedliwości nigdy nie wymierzono. Efekty tych procesów są do dziś oceniane niejednolicie, przebija się jednak opinia o nieefektywności oraz spolegliwości organów sądowych. Fiasko w Lipsku uświadomiło światowej opinii publicznej, że wszelkie zbrodnie powinny być sądzone przez ciała niezależne, aby były ścigane skutecznie. Tym bardziej że kolejna wojna będzie jeszcze bardziej destrukcyjna dla ludzkiego życia i mienia.

Czytaj więcej

Ludolf „Bubi” von Alvensleben – kat, który zbiegł z szafotu

Już od pierwszych godzin września 1939 r. armia niemiecka i inne organizacje podległe rządowi III Rzeszy dopuszczały się okrucieństw wobec ludności polskiej. Sprawa rozliczenia tych zbrodni przez samych Niemców była od początku jasna. 4 października, chwilę przed ostatecznym zakończeniem działań zbrojnych na terenach II Rzeczypospolitej, Adolf Hitler wydał specjalny dekret, ogłaszając amnestię dla wszystkich, przeciwko którym toczyły się postępowania w związku z popełnianiem przestępstw na ziemiach polskich. Wraz z kolejnymi dniami i miesiącami wojny terror tylko przybierał na sile: bezprawna likwidacja państwa, masowe aresztowania i egzekucje, powszechne rekwizycje, grabież dóbr kultury, a w późniejszym okresie getta i obozy zagłady.

Po raz pierwszy w historii ludzkości konflikt nie był oparty na założeniach politycznych i terytorialnych. Oczywiste było, że Niemcy prowadzą nowy rodzaj wojny, mający na celu nie tylko zwycięstwo, ale całkowite zniszczenie (poprzez wymordowanie) wszystkich pokonanych. Skala popełnianych zbrodni, jak i ich cel – eksterminacja całych narodów przy wykorzystaniu kryteriów rasowych bądź etnicznych – doprowadziły do utworzenia po II wojnie światowej nowego terminu: ludobójstwo (ang. genocide). Działania władz niemieckich musiały zostać rozliczone po ustaniu działań wojennych – założenie to było jednym z głównych fundamentów sojuszu antyhitlerowskiego w pierwszych latach konfliktu.

Konferencje, negocjacje, kontrowersje

Już 18 kwietnia 1940 r. przyjęto pierwszą wspólną rezolucję rządów Polski, Francji i Wielkiej Brytanii, uznającą odpowiedzialność III Rzeszy za zbrodnie wobec ludności polskiej i żydowskiej. Pomimo swego ogólnego charakteru deklaracja ta zawierała jednak warunek „zapewnienia odszkodowania krzywd w ten sposób wyrządzonych ludności Polski”, co można by traktować jako pierwszą, dość mglistą zapowiedź przeprowadzenia zinstytucjonalizowanych rozliczeń. Wraz z rozciągnięciem działań wojennych na kolejne kraje Europy grono państw i narodów pokrzywdzonych przez okupantów rosło. Dzięki dwóm londyńskim konferencjom, odpowiednio: w listopadzie 1941 r. i styczniu 1942 r., doszło do zawiązania współpracy pomiędzy Belgią, Czechosłowacją, Francją, Grecją, Holandią, Jugosławią, Luksemburgiem, Norwegią i Polską celem wspólnej walki o ukaranie sprawców terroru okupacyjnego.

Czytaj więcej

Sonderaktion Krakau 1939. Co się stało z profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego

Szczególnie istotne z perspektywy późniejszych wydarzeń jest drugie spotkanie, w trakcie którego brali udział obserwatorzy z ZSRR, Chin, Stanów Zjednoczonych oraz wszystkich krajów Wspólnoty Brytyjskiej. Wtedy również przyjęta została deklaracja z St. James (13 stycznia 1942 r.), która jako pierwsza zapowiadała postawienie przed sądem nie tylko zbrodniarzy wojennych, ale również ich zwierzchników podejmujących decyzje.

Na przełomie lat 1942–1943 kwestia pociągania do odpowiedzialności za zbrodnie popełnione przez państwa Osi zeszła na dalszy plan, pomimo nacisków sygnatariuszy deklaracji z St. James wobec rządów Wielkiej Brytanii i USA. Dopiero w październiku 1943 r. udało się ostatecznie wypełnić postanowienia z Londynu i sformować komisję dochodzeniową (późniejszą Komisję ONZ do Badania Zbrodni Wojennych) mającą za zadanie dokumentować oraz badać zbrodnie wojenne na poziomie międzynarodowym. Działanie to zostało podjęte bez udziału ZSRR i to konferencja w Teheranie kilkadziesiąt dni później była przyczynkiem do starcia zachodniej i wschodniej koncepcji rozliczeń.

Jak ukarać zbrodniarzy wojennych?

Wbrew powszechnej opinii nie tylko Józef Stalin, ale również Winston Churchill był początkowo zwolennikiem egzekucji schwytanych nazistów, zamiast ich sądzenia. Różnicą była liczba dygnitarzy III Rzeszy, których czekała likwidacja. Dla Sowietów mógł być to każdy wyższy rangą funkcjonariusz, podczas gdy Brytyjczycy skonstruowali zamkniętą listę zawierającą jedynie kilkadziesiąt nazwisk najważniejszych dygnitarzy Rzeszy.

Kolejnym problemem w kwestii powoływania sądów dla zbrodniarzy wojennych było instrumentalne wykorzystanie sądownictwa w aparacie państwowym ZSRR – szczególnie, że pamięć o fasadowości procesów z czasów wielkiej czystki lat 30. wciąż była żywa po zachodniej stronie sceny politycznej. Przed państwami alianckimi stało trudne zadanie połączenia wschodniego i zachodniego rozumienia sensu sprawiedliwości. Dopiero realne włączenie się do dyskusji przedstawicieli Stanów Zjednoczonych w roku 1944 ukształtowało koncepcję rozliczeń jako przeprowadzenia rzetelnych oraz sprawiedliwych procesów. Był to w dużej mierze efekt starań dwóch sekretarzy: skarbu – Henry’ego Morgenthau Jr. oraz wojny – Henry’ego Stimsona. Środowiska prawnicze tak na zachodzie, jak i w ZSRR wciąż spierały się jednak, jak miałyby wyglądać takie procesy – a w szczególności, czy w ogóle były możliwe do przeprowadzenia.

Proces norymberski – sąd nad III Rzeszą

Proces norymberski – sąd nad III Rzeszą

Foto: PAP

Wraz z wyzwalaniem kolejnych obszarów Europy wojska alianckie odkrywały i dokumentowały kolejne zbrodnie popełnione przez III Rzeszę i jej sojuszników. Filmy z obozów zagłady, zdjęcia masakr przeprowadzanych na cywilach czy wojskowych każdego dnia szokowały opinię publiczną państw zachodnich. Te nowo ujawnione fakty pomagały w prowadzeniu dyskusji nad głównym problemem natury prawnej rozliczeń – naruszeń zasad „nullum crimen sine lege” (pol. nie ma przestępstwa bez ustawy) bądź „lex retro no agit” (pol. prawo nie działa wstecz). Wraz z odkrywaniem kolejnych dowodów na zbrodnicze praktyki reżimu hitlerowskiego opozycja wobec rzetelnego rozliczania zbrodniarzy wojennych, nawet kosztem dotychczasowych standardów, sukcesywnie topniała. Pomogły w tym również nowe nurty, odwołujące się do koncepcji prawno-naturalnych, wedle których zbrodnie nazistowskich dygnitarzy podlegały ściganiu nawet pomimo braku ich opisu zarówno w prawie krajowym, jak i międzynarodowym przed rokiem 1939. Pozytywizm prawniczy, ślepe przywiązanie do treści stanowionych praw czy doktryna bezwzględnego posłuszeństwa wobec władzy powoli odchodziły w zapomnienie.

Prawdziwym ukoronowaniem niemalże pięcioletniego sporu o formę, treść i skutki pociągnięcia do odpowiedzialności winnych terroru okupacyjnego w Europie przyniosła dopiero konferencja londyńska i układ podpisany 8 sierpnia 1945 r. To właśnie na mocy tego traktatu przedstawiciele wszystkich państw alianckich powołali do życia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy mający osądzić winnych okrucieństw wojny w Europie. Na miejsce jego obrad nieprzypadkowo wybrano Norymbergę – swoistą mekkę ruchu nazistowskiego i jedno z jego serc. W artykułach londyńskich zawarto również trzy kategorie odpowiedzialności przed trybunałem (zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciw ludzkości), jak i pozostałe zasady jego funkcjonowania, dające podstawę do przeprowadzenia pierwszych procesów niemieckich zbrodniarzy. Trybunał w Norymberdze stanowił pierwsze tego typu ciało w historii ludzkości, pod wieloma względami łamał precedensy i ustalał nowe. Inspirował również do podobnego działania wszystkie państwa do niedawna zjednoczone w koalicji antyhitlerowskiej. Wkrótce w każdym skrawku Europy dotkniętym terrorem okupacji zaczęły powstawać wyspecjalizowane sądy i trybunały wymierzające sprawiedliwość zbrodniarzom. Jednym z takich miejsc była również Polska.

Nie tylko „sierpniówka”

Z perspektywy polskich rozliczeń ze zbrodniarzami najistotniejsze jest zrozumienie dynamiki pomiędzy funkcjonującym w Londynie rządem na uchodźstwie, jego przedstawicielstwem w kraju oraz pozostałymi grupami wpływu (do których zaliczyć należy z początku słabe stronnictwo komunistyczne). Ze względu na brak zorganizowanej formy kolaboracji z okupantami, wszystkie grupy zgadzały się co do samego postulatu rozliczenia zbrodni. Przez dłuższą część wojny większe znaczenie miały środowiska związane z rządem imigracyjnym, toteż od nich należy zacząć.

Czytaj więcej

„Norymberga. Naziści oczami psychiatry”: Nazistowski umysł

Rząd polski na uchodźstwie kwestię wymierzenia sprawiedliwości uznawał za istotną od początku swojego istnienia. Mając do dyspozycji struktury Polskiego Państwa Podziemnego, jako legalny organ mógł gromadzić dowody, a nawet w niewielkim stopniu rozliczać popełnione zbrodnie i przestępstwa jeszcze w trakcie okupacji. Nie działo się to poprzez akty nieskrępowanej samowoli, a poprzez wyroki wydawane przez sądy specjalne: Wojskowe Sądy Specjalne lub Cywilne Sądy Specjalne, po przeprowadzeniu uproszczonego postępowania. Zjawisko to dotyczyło przede wszystkim Polaków kolaborujących z Niemcami w roli konfidentów, folksdojczów czy członków granatowej policji – te osoby, w przeciwieństwie do najwyższych dygnitarzy hitlerowskich, były niemalże codziennie na celowniku ruchu oporu. Zorganizowane akcje późniejszego etapu wojny, jak np. zamach na Franza Kutscherę czy akcja przeciwko Franzowi Bürklowi pokazały, że także tych wyższych rangą przedstawicieli niemieckiego aparatu reżimowego dosięgała sprawiedliwość i to jeszcze przed zakończeniem działań zbrojnych.

Wskutek przesuwającej się linii frontu od połowy 1944 r. wpływy Rządu RP na uchodźstwie stopniowo malały, a możliwości działania utworzonego przy ZSRR Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) sukcesywnie rosły. Ani rząd na uchodźstwie, ani struktury Polskiego Państwa Podziemnego nie wypracowały z PKWN żadnego porozumienia dotyczącego ciągłości władzy. Zresztą prawdopodobnie i tak nie zaakceptowałaby go w jakiejkolwiek formie Moskwa. W konsekwencji większość dokumentacji zgromadzonej w ramach przygotowania do rozliczeń zbrodni musiała zostać odtworzona przez środowiska komunistyczne. Rozwijane pod egidą ZSRR władze musiały też same zadbać o właściwe rozliczenie winnych, przy okazji ugruntowując swoją pozycję wewnętrzną.

31 sierpnia 1944 r. PKWN wydał dekret „O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego”, popularnie nazywany „sierpniówką”. Dokument ten owiany jest dziś złą sławą pochodzącą z przełomu lat 40. i 50., kiedy to aparat Urzędu Bezpieczeństwa wykorzystywał go do ścigania członków podziemia niepodległościowego. Pierwotnie była to jednak faktyczna podstawa prowadzenia procesów i rozliczania zbrodniarzy nazistowskich w Polsce. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego i inne organy władz komunistycznych wydały również wiele aktów prawnych subsydiarnych wobec „sierpniówki”, stanowiących jej uzupełnienia i rozszerzenia.

Wspomnieć należy tu przede wszystkim o dekrecie z 12 września 1944 r. „O specjalnych sądach karnych dla spraw zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich”, na mocy którego pod koniec wojny zaczęły w Polsce powstawać Specjalne Sądy Karne. Miały one za zadanie osądzać przede wszystkim przypadki kolaboracji biernej i czynnej, wedle kryteriów opisanych w dekrecie z 31 sierpnia 1944 r. W celu zadośćuczynienia krzywd okupacyjnych powstało jeszcze kilka innych organów, jak choćby komisje i trybunały weryfikacyjne, operujące zazwyczaj na podstawie przepisów organizacji zawodowych. Zajmowały się one pojedynczymi przypadkami, często związanymi z uzasadnionymi lub fałszywymi donosami.

Czytaj więcej

Czemu Niemcy nie zwrócą Polsce skradzionych dzieł sztuki? Nie ma jednej przyczyny

Wciąż jednak nierozwiązana pozostawała kwestia ukarania najważniejszych dygnitarzy hitlerowskich, którzy odpowiadali za skoordynowanie i przeprowadzenie zbrodni na skalę masową. Władze komunistyczne postanowiły powołać specjalny sąd, którego jedyną właściwością miało być osądzenie tej grupy. Jego powstanie umożliwił dekret Krajowej Rady Narodowej z 22 stycznia 1946 r. „O Najwyższym Trybunale Narodowym” (NTN). W swej strukturze Trybunał nie różnił się od sądów specjalnych powoływanych podczas wojny i po jej zakończeniu, warto jednak zwrócić uwagę na kompetencje jego członków. Na 37 sędziów, prokuratorów i obrońców, ponad połowa posiadała stopień doktora nauk prawnych lub wyższy. Jak na realia powojennej Polski, zniszczonej podczas prawie sześcioletniej okupacji, wydaje się to imponujące. Początkowo przed NTN miano sądzić wszystkich wyższych oficerów, znaczniejszych dygnitarzy czy polityków, jednak wobec sporej liczby ekstradycji zbrodniarzy (dla przykładu w 1948 r. ich liczba wyniosła już ponad 1700), władze postanowiły zarezerwować postępowanie przed trybunałem dla najważniejszych, pozostałych przekazując innym sądom specjalnym. Swoje posiedzenia Trybunał zasadniczo miał odbywać zamiejscowo, obradując w miejscach związanych z poszczególnymi oskarżonymi (np. proces Josefa Bühlera – zastępcy Hansa Franka i sekretarza stanu Generalnego Gubernatorstwa – odbywał się w Krakowie, a Alberta Forstera jako Reichsstatthaltera Prus Zachodnich – w Gdańsku).

Polska Norymberga

Przed Najwyższym Trybunałem Narodowym stanęli w siedmiu procesach: Arthur Greiser; Amon Göth; wspólnie – Ludwig Fischer, Ludwig Leist, Josef Meisinger, Max Daume; Rudolf Höß; 40 najważniejszych członków załogi obozu oświęcimskiego; Albert Forster; Josef Bühler. Nie sposób jest stwierdzić, czy powyższa lista rzeczywiście zamyka w sobie „najważniejszych” ludzi odpowiedzialnych za terror okupacyjny na ziemiach polskich. W tym celu potrzeba skrupulatnego przeanalizowania pełnej listy podejrzanych o popełnienie zbrodni, zatrzymanych bądź ekstradowanych w czasie trwania wojny i w kilka lat po jej zakończeniu. Zauważyć należy, że szereg zbrodniarzy nigdy nie został władzom polskim przekazany (np. Hans Frank, którego osądzono w Norymberdze), wielu z nich zaś uniknęło procesu w jakiejkolwiek formie. Do drugiej kategorii należeć będzie choćby żyjący w dostatku i cieszący się szacunkiem do śmierci kat Woli Heinz Reinefarth. Kary śmierci uniknie także Erich Koch, w czasie wojny komisarz Rzeszy na Ukrainę. Jednak sprawa jego 25-letniego pobytu w barczewskim więzieniu to do dziś historia co najmniej tajemnicza, wymagająca odrębnego omówienia.

Tzw. trzeci proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Warszawie (od 17 grudnia 1946 r. do 24 lu

Tzw. trzeci proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Warszawie (od 17 grudnia 1946 r. do 24 lutego 1947 r.). Od lewej w drugim rzędzie siedzą oskarżeni: Ludwig Fischer, Ludwig Leist, Josef Meisinger i Max Daume

Foto: NARA

Z całą pewnością można stwierdzić, iż podsądni NTN nie byli zwykłymi urzędnikami III Rzeszy. Były to albo osoby mające w trakcie wojny pod swoją kontrolą spore połacie okupowanej II Rzeczypospolitej (jak Arthur Greiser i Albert Forster), albo osoby bezpośrednio odpowiedzialne za największe zbrodnie popełniane na jej terytorium (komendant obozu Auschwitz-Birkenau Rudolf Höß, komendant obozu Kraków-Płaszów Amon Göth). Procesy przed Trybunałem miały charakter generalny – na ławie oskarżonych zasiedli tak cywilni, jak i wojskowi dygnitarze. Jak pisał po latach jeden z prokuratorów przed NTN, Tadeusz Cyprian: „Każdy z tych siedmiu procesów odznaczał się swoistą odrębną specyfiką dominującą w czasie przewodu sądowego i w treści wyroku. Każdy z nich obejmował specjalne zagadnienia, którym poświęcona była większa część wywodów prawnych stron i sądu”. Można domniemywać, że w ten sposób nowe władze komunistyczne próbowały procesami przed Trybunałem objąć każdy aspekt niemieckiej okupacji: od bezprawnej agresji, przez wszelkie zbrodnie popełniane codziennie, na ludobójstwie kończąc.

Najwyższy Trybunał Narodowy można ocenić jako w dużej mierze wyznaczający drogę pozostałym polskim organom rozliczającym nazistowskich zbrodniarzy, poprzez interpretację przepisów i przenoszenie na polski grunt zasad międzynarodowych, w tym tych znanych z procesów norymberskich. Funkcjonował jako najważniejszy sąd do spraw rozliczeń zbrodniarzy nazistowskich, jednak bez istnienia realnej struktury hierarchicznej, a więc bez nadzoru nad pozostałymi sądami specjalnymi. Trybunał odgrywał również olbrzymią rolę w propagandzie pierwszych lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – jako argument potwierdzający jej sprawczość.

Czytaj więcej

Przeciwnicy Hitlera a system prawa RFN

O dużej wadze, jaką komunistyczne władze przywiązywały do procesów przed NTN, najlepiej świadczy to, że przedstawiciele gazet, kronik i dzienników zawsze dysponowali zagwarantowanym osobnym miejscem na sali rozpraw. Jolanta Lemann-Zajiček w swojej książce „Kino i polityka. Polski film dokumentalny 1945–1949” tak opisywała znaczenie procesów przed Najwyższym Trybunałem Narodowym dla propagandy PRL: „wyświetlanie filmów takich jak »Greiser przed Sądem Rzeczypospolitej« pozwalało z jednej strony na zaprezentowanie szerokiemu gronu odbiorców zdobytej wiedzy o faszyzmie, unaocznienie skali popełnionych zbrodni hitlerowskich, z drugiej zaś na potwierdzenie tez radzieckiej propagandy, że Polska Ludowa, jako kraj rządzony przez komunistów, skutecznie ściga i karze zbrodniarzy wojennych”.

Sala wciąż pełna

Po dziś dzień droga, jaką zwycięskie mocarstwa wybrały w celu osądzenia i skazania odpowiedzialnych za zbrodnie nazistów, budzi kontrowersje – szczególnie skróty, jakie na niej poczyniono. Ówczesne odejście od klasycznych zasad prawa karnego na poczet zyskującej popularność teorii prawa natury wciąż jest przedmiotem debat i publikacji w całej Europie. Pytania o sprawiedliwość i rzetelność procesów w Norymberdze, Warszawie i właściwie każdym miejscu doświadczonym okupacją niemiecką stały się już dawno również kwestią polityczną. I właściwie nie ma się czemu dziwić – naturalne ludzkie pragnienie, aby sprawiedliwości stało się zadość, towarzyszy nam też dzisiaj.

Czytaj więcej

Izraelczyk i Palestyńczyk chcą sankcji na Izrael. „Polska może odgrywać większą rolę”

Powszechna uwaga skupiona na orzeczeniach Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze, demonstracje wzywające do ukarania winnych współczesnym przykładom ludobójstwa czy sankcje wymierzane wobec polityków podejrzewanych o przygotowanie i przeprowadzanie zbrodni to też dziedzictwo rozliczeń po II wojnie światowej. Gdyby nie przyjęte wówczas rozwiązania, społeczne podejście do kwestii odpowiedzialności prawnej za popełniane przez przywódców czyny wyglądałoby zupełnie inaczej. I to właśnie w to miejsce zaprowadziła nas ostatecznie droga do Norymbergi.

Autor jest magistrem prawa (licencjat z historii) Uniwersytetu Warszawskiego. Powyższy artykuł powstał na bazie jednego z rozdziałów pracy magisterskiej autora, zatytułowanej „Podstawy materialnoprawne procesów przed Najwyższym Trybunałem Narodowym na przykładzie dokumentów z procesu Rudolfa Hößa”.