Nie był to zwyczajny komitet powołany przez władcę do uporządkowania spraw państwa. Rok wcześniej cesarz bizantyński Justynian I Wielki wyznaczył największych znawców starodawnych praw i zwyczajów, którzy mieli nie tylko zebrać wszystkie regulacje lokalne i państwowe obowiązujące przez wieki w Republice Rzymskiej, a potem w Cesarstwie Rzymskim zachodnim i wschodnim, ale przede wszystkim po raz pierwszy w historii skodyfikować je w jednym zbiorze ksiąg.
Na czele komisji stanął wybitny znawca prawa, minister dworu i sprawiedliwości Tribonianus, którego imię spolszczono na Trybonian. Ten Grek pochodzący z Azji Mniejszej otrzymał dobre wykształcenie prawnicze i przeszedł przez długą praktykę sądowniczą w służbie dworu prefekta pretorianów. Tam otrzymał tytuł magistra officiorum (mistrza urzędów), a we wrześniu 529 r. cesarz Justynian mianował go kwestorem sacri palatii.
Monumentalna kompilacja prawa rzymskiego
Już w połowie lat 20. VI wieku na dworze Justyniana rozważano gruntowną reformę prawa, której głównym celem miały być: kompilacja pism prawniczych, skrócenie postępowań sądowych i stworzenie programu nauczania w szkołach prawniczych w Berytusie (Bejrucie) i Konstantynopolu.
W ciągu siedmiu lat komisja pod kierownictwem Tryboniana wykonała tytaniczną jak na tamte czasy pracę, zakończoną powstaniem wielkiego dzieła – monumentalnej kompilacji prawa rzymskiego o nazwie Corpus Iuris Civilis. Kodeks składał się z trzech części. Pierwszą był mający rangę ustawy i składający się z czterech ksiąg podręcznik pod nazwą „Instytucje Justyniana” (łac. Institutiones Justiniani), który wraz z konstytucją „Imperatoriam” został opublikowany 21 listopada 533 r.
Kodeks składał się z trzech części
Drugą część Corpus Iuris Civilis stanowił zbiór pism 39 jurystów rzymskich nazwany „Iustiniani Augusti Digesta seu Pandectae”. Także ta część wielkiej kompilacji prawa rzymskiego została podniesiona do rangi ustawy. Przygotowała ją 17-osobowa komisja, w skład której wchodzili czterej wybitni profesorowie (antecessores): Theophilus i Cratinus z Konstantynopola oraz Dorotheus i Anatollius z Berytu.
Ale czy zbiór ten można traktować jako część kodeksu prawnego? W wydanej przez PWN w 2009 r. pracy zbiorczej „Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego”, autorstwa Wojciecha Dajczaka, Tomasza Giaro i Franciszka Longchamps de Beriera, pojawia się opinia, że: „Nie można w tym wypadku mówić o kodyfikacji, gdyż Digesta były jedynie zbiorem szeregu wypowiedzi jurystów na temat problemów prawnych, nie zaś nowym prawem”.
Kodeks Justyniana
Trzecią częścią Corpus Iuris Civilis był Kodeks Justyniana – dzieło, nad którym sam cesarz pracował już od 527 r., a wspomagała go w tym siedmioosobowa komisja urzędników państwowych pod kierownictwem Tryboniana. Ta część została ogłoszona 7 kwietnia 529 r. konstytucją „Summa”. Skala pracy, jaką wykonała ta komisja, budzi podziw.
Czytaj więcej
Postanowienie IV synodu w Toledo stało się refrenem słyszanym przez cały okres średniowiecza. Powtarzano, iż nie wolno nikogo zmuszać do przyjęcia...
Wystarczy tylko wspomnieć, że napisany częściowo po łacinie i częściowo po grecku Kodeks Justyniana składał się z 12 ksiąg podzielonych na 765 tytułów, które – jak podkreślał wybitny znawca prawa rzymskiego prof. Kazimierz Kolańczyk – zawierały ponad 4600 konstytucji wydanych przez cesarzy rzymskich od czasów Hadriana. Zebranie tego materiału i klasyfikacja chronologiczna musiało być tytaniczną pracą. Precyzja kodyfikatorów budzi podziw. Każdy z aktów prawnych zawierał w opisie imię cesarza, adresata konstytucji oraz daty i miejsca jej ogłoszenia. Tylko w niektórych przypadkach pojawiły się słowa „sine die et consule”, co oznaczało: „bez dnia i konsula”.
Praca, którą skrótowo nazywamy Kodeksem Justyniana, pomaga nam zrozumieć niezwykłą skłonność Rzymian do tworzenia norm regulujących porządek społeczny. Nasze prawo, choć przekształcone do współczesnych realiów, jest w znacznej części beneficjentem i spadkobiercą rzymskiej i starożytnej myśli prawnej.
