Komandoria templariuszy w Oleśnicy Małej istnieje!

Prowadzone w ostatnich latach badania architektoniczne doprowadziły do sensacyjnego odkrycia w Oleśnicy Małej materialnych śladów działalności templariuszy. Na ich podstawie można opowiedzieć fascynującą historię losów zamku rycerzy Zakonu Świątyni na Dolnym Śląsku.

Czytaj więcej

Świat

Templariusze rządzą naszą wyobraźnią

Templariusze byli najbogatszym i najważniejszym zakonem Średniowiecza. Zajmowali się ochroną pielgrzymów odwiedzających Ziemię Świętą.

Poprzednicy templariuszy: augustianie

Oleśnickie dobra nadane templariuszom przez księcia śląskiego Henryka I Brodatego miały być wcześniej w posiadaniu wrocławskich augustianów. Głównymi dobroczyńcami zakonu augustianów na Śląsku byli komes Piotr Włostowic i jego krewni. Augustianie otrzymali od Piotra rozległe dobra otaczające górę Ślężę, prawdopodobnie wraz z murowanym dworem w Sobótce Górce. Jego żona Maria wraz synem Świętosławem ufundowała kościół i klasztor NMP na Piasku. Brat Piotra, Bogusław, wzniósł i przekazał augustianom konsekrowany przez biskupa Żyrosława I w 1112 r. wrocławski kościół pw. św. Wojciecha. Ziemie Włostowiców obejmowały również Oławę i okolice. Darowizna oławskiej osady dokonana przez Piotra Włostowica opactwu św. Wincentego na Ołbinie potwierdzona została w dokumencie wystawionym przez księcia Bolesława Kędzierzawego w 1149 r. Według „Vita sanctae Hedwigis” Oleśnicę Małą miał za czasów Ogeryusza, pierwszego opata klasztoru augustianów, podarować zakonnikom krewny Piotra – Cozebor (Czcibor, Cieszybor lub Wszebor).

W 1146 r. książę Władysław II, nazwany później Wygnańcem, uwięził Piotra i rozpoczął konfiskaty rozległych dóbr możnowładcy. Po utracie władzy i ucieczce księcia proces ten został zatrzymany. Dopiero książę Henryk I Brodaty, wnuk Władysława II, po objęciu władzy na Śląsku (po śmierci swego ojca Bolesława I Wysokiego w 1201 r.), rozpoczął weryfikację granic swoich posiadłości i podjął starania o przejęcie dóbr ziemskich dawno zmarłego magnata – w tym również jego darowizn niepotwierdzonych oficjalnymi dokumentami. W 1206 r. drogą zamiany za książęcą wieś Psie Pole książę przejął od ołbińskich premonstratensów Oławę. Ślad podobnej akcji weryfikującej granice oraz rozdział dóbr augustiańskich i książęcych, przeprowadzonej w 1209 r. za czasów Henryka I Brodatego, jest znany z okolic góry Ślęży. Również nadane bez książęcej zgody i niepotwierdzone oficjalnym dokumentem dobra oleśnickie mogły zostać odzyskane przez władcę już w pierwszym dziesięcioleciu jego panowania.

To Henryk Brodaty sprowadził templariuszy na Śląsk

Brak dokumentu nadania nie pozwala jednoznacznie określić daty powstania oleśnickiej komandorii. Ślady augustiańskich pretensji do dóbr oleśnickich potwierdzają prawdziwe lub sfalsyfikowane dokumenty datowane na 1221 i 1228 r. W literaturze przyjmuje się, że sprowadzenie templariuszy na Śląsk i utworzenie pierwszej komandorii w Oleśnicy Małej nastąpiło pomiędzy 1220 a 1227 r. Książę Henryk miał, za pośrednictwem swojego szwagra biskupa bamberskiego Ekberta, sprowadzić na Śląsk templariuszy z komandorii w Bambergu. Według „Vita sanctae Hedwigis” zakon rycerski zawdzięczał nadanie dóbr oleśnickich wstawiennictwu księżnej Jadwigi. Dwaj krewni późniejszej świętej, Fryderyk II hrabia Brenny oraz Teodoryk, byli członkami zakonu templariuszy. Nadanie odebranych augustianom włości innemu zakonowi pozwalało księciu uniknąć konfliktu z Kościołem przy jednoczesnym przejęciu praw patronackich do przekazanych dóbr.

Przekazanie dóbr oleśnickich stanowiło pierwszą donację śląskiego władcy dla zakonu templariuszy. Powstała tu prawdopodobnie pierwsza komandoria templariuszy w Polsce. W następnych latach nastąpiły znacznie rozleglejsze donacje księcia, które pozwoliły na powstanie szeregu komandorii templariuszy na północnych rubieżach księstwa. Najstarszy zachowany dokument, w którym biskup wrocławski Wawrzyniec darował templariuszom dziesięcinę o wartości 3 grzywien z ich dóbr w Oleśnicy Małej, powstał dopiero w 1226 r. Rok później ten sam biskup zwolnił rycerzy zakonnych z opłat dziesięciny z kolejnych 5 pługów ziemi.

Czytaj więcej

Historia świata

Upadek imperium templariuszy

To dziwna historia, pełna zagadek, niejasności i przekłamań, która niezmiennie rozpala ciekawość kolejnych pokoleń badaczy.

Murowana kaplica templariuszy i relikwie Krzyża Świętego

Według Nicolausa Henela w 1228 r. miała powstać w komandorii kaplica pod wezwaniem św. Wawrzyńca. Istnienie murowanej kaplicy z tego okresu potwierdza rozpoznany w trakcie najnowszych badań architektonicznych granitowy romański portal. Kaplica była bogato wyposażona w liczne relikwie. Świadczą o tym przywileje odpustowe papieży: Honoriusza IV (lata panowania: 1285–1287), Bonifacego VIII (1294–1303) i Benedykta XI (1303–1304). Około roku 1302 w kościele zamkowym poświadczone zostały relikwie Krzyża Świętego.

W XIII w. powstały w komandorii przynajmniej dwie murowane budowle o charakterze mieszkalnym. Kompleks komandorii otoczony był wałem ziemnym i wodą. Składał się z zabudowy wzniesionej wokół dwóch oddzielonych wewnętrznym murem dziedzińców. Południowy plac otaczała zabudowa rezydencjonalna wraz z kaplicą, a wokół dziedzińca północnego skupiona była prawdopodobnie drewniana i szachulcowa zabudowa gospodarcza.

W 1241 r. najazd mongolski doprowadził do zniszczenia zabudowy komandorii. W liście mistrza francuskich templariuszy Poncesa de Aubon, wysłanym do króla Francji Ludwika IX Świętego, znajduje się opis strat dolnośląskich templariuszy związanych z tym najazdem. W liście, zaraz po informacji o śmierci księcia Henryka II wraz z licznymi panami, wymienione zostały również straty śląskich templariuszy. W wyniku bitwy pod Legnicą zginęło: 6 braci, 3 rycerzy, dwóch sierżantów oraz 500 zbrojnych pachołków. Wśród tych ostatnich byli zapewne, dowodzeni przez swoich sołtysów, zdolni do noszenia broni mężczyźni z założonych przez templariuszy wiosek: Brożca, Chwalibożyc, Jutrzyny, Kurowa i Owczar. Podane liczby poległych świadczą o skali udziału templariuszy w obronie Śląska. Wśród strat materialnych jest mowa o trzech wsiach i o dwóch obiektach obronnych określanych jako „znakomite wieże”. Wymienionych w liście trzech śląskich braci zakonnych, znanych osobiście mistrzowi Ponce de Aubon, można utożsamiać z posłańcami, którzy dostarczyli do Francji świeże wieści o klęsce Henryka II Pobożnego, a także o prowadzonej przez mistrza zakonu na Węgry, Czechy, Polskę, Niemcy oraz Morawy mobilizacji pozostałych sił templariuszy do walki z Mongołami.

Rycerze Świątyni w krucjatach przeciw Prusom

Bracia z Oleśnicy Małej mogli też uczestniczyć, wraz z rycerzami z komandorii w Lietzen, Rurce i Chwarszczanach, w krucjatach przeciw Prusom współorganizowanych przez Henryka Brodatego, w tym także w 60-tysięcznej armii krzyżowców prowadzonej przez króla Ottokara w 1254 r. Pamiątką tej krucjaty miał być miecz odnaleziony pod Santokiem i przechowywany do 1945 r. we wrocławskim Kunst und Gewerbe Museum. Komandor domu oleśnickiego, Magistro Hermanno de Olesnicz, został wymieniony po raz pierwszy w wystawionym przez Henryka III dokumencie z 25 sierpnia 1251 r. W XIII-wiecznej siedzibie komandorii goszczono władców. Świadczy o tym inny dokument, wystawiony przez tego samego księcia w 1260 r., sygnowany „in Olesniz curia Cruciferorum”.

Od około 1288 r. coraz częściej pojawiali się w Oleśnicy Małej wysocy dostojnicy zakonu. W tym też roku działał tu „frater Fre[dericus] dictus Siluester domorum milicie Templi per Alemaniam et Slauiam”. Wśród świadków wystawionego przez niego dokumentu wystąpił wicepreceptor i komandor filii oleśnickiej komandorii w Liesnitz – brat Jordanus zwany Esbeke. W 1294 r. w Oleśnicy wystawił dokument brat Bertram – komandor templariuszy na Niemcy, Czechy, Polskę i Morawy. Preceptor prowincjonalny na Polskę, będący jednocześnie komandorem w Oleśnicy Małej, „frater Ianusius ordinis milicie Templi preceptor humilis et magister curie Olesnicz”, pozostawił po sobie tylko jeden dokument – wystawiony w 1308 r. Na tym samym dokumencie przystawiona została pieczęć komandorii oleśnickiej.

Czytaj więcej

Komentarze

Bogusław Chrabota: Historia templariuszy wciąż jest aktualna

O świcie 13 października 1307 roku, a więc dokładnie 718 lat temu do wrót licznych we Francji komandorii Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyn...

Dwór templariuszy z centralnym ogrzewaniem

Od 2013 r. na terenie dawnej komandorii prowadzone są badania architektoniczne. Rozpoznaniem została objęta nie tylko siedziba komandorii, ale również należące do niej wioski. W dwóch z nich, założonych przez rycerzy z komandorii oleśnickiej, rozpoznane zostały murowane kościoły wzniesione za czasów templariuszy. Badania w obrębie dawnej siedziby komandorii pozwoliły na odkrycie w piwnicach południowej części skrzydła zachodniego obecnego pałacu pomieszczeń piwnicznych z komorą pieca „hypocaustum” oraz dolnych partii XIII-wiecznego ceglanego budynku mieszkalnego, o co najmniej dwóch kondygnacjach naziemnych, połączonych komunikacją wewnątrz wschodniego muru obwodowego. Prostokątny w rzucie, częściowo podpiwniczony dom mieszkalny o zewnętrznych wymiarach ok. 22 x 12 m zwieńczony był prawdopodobnie stromym dwuspadowym dachem zakończonym szczytami ściany południowej i północnej, krytym ceramiczną dachówką korytkową. Do jego południowo-wschodniego narożnika przylegała zwieńczona wysokim kominem kubatura pieca „hypocaustum”. Detalami wskazującymi na powstanie budynku w czasach templariuszy są: dwu- i wielowozówkowy wątek ceglanego lica, zwany wendyjskim, oraz charakterystyczne cegły. Na styku z dostawioną do ściany południowej komorą pieca znajdował się drugi budynek – dwór magistra (mistrza) określanego również mianem komandora. Piec zasilał gorącym powietrzem system umieszczonych w murach obu budynków kanałów średniowiecznego, centralnego ogrzewania podłogowego. Prawdopodobnie u schyłku XIII stulecia dwór komandora został rozebrany, a na jego miejscu, po podniesieniu rangi komandorii, pod koniec XIII w. lub na przełomie XIII i XIV w. wzniesiono z łamanego kamienia większy dwór dla dostojnika zakonu w randze preceptora.

Zrabowany skarbiec w dworze preceptora

Dwór preceptora został wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 14 x 37 m. Rzut dworu posiada układ zredukowanego pallatium, charakterystyczny dla śląskich rezydencji z tego okresu. Zachowany na kondygnacji piwnic podział na trzy trakty, ze znacznie powiększonym traktem zachodnim, może wskazywać na istnienie w tej części, na wyższej kondygnacji dworu, pomieszczenia wielkiej auli. W północnej ścianie zewnętrznej, na kondygnacji przyziemia, odnalezione zostało obustronnie rozglifione, ostrołuczne okno. W rozległych pomieszczeniach piwnicznych zachowały się liczne gospodarcze wnęki ścienne, niewielkie okienka wentylacyjno-doświetlające oraz dolne partie wykonanych z granitu portali przejść.

W murach piwnicznych dworu preceptora wykonane zostało również niewielkie tajne pomieszczenie przeznaczone dla ukrycia najcenniejszych dóbr komandorii. Tajny skarbiec został ukryty w kamiennym murze za blendą wnęki ściennej, tzw. almarium. Wnętrze starannie zamaskowanej skrytki miało rzut wąskiego prostokąta z przedłużeniem, z drewnianą półką. Analizy dendrochronologiczne i radiowęglowe pozwoliły na ustalenie daty ścięcia drzewa, z którego wykonano półkę, na rok 1305. Po dramatycznej likwidacji zakonu templariuszy we Francji w 1307 r. a może dopiero w 1312 r., po papieskiej decyzji o likwidacji zakonu, podjęto zapewne próbę ukrycia najcenniejszych skarbów komandorii oleśnickiej. Niestety, w trudnych do odtworzenia okolicznościach skarbiec został opróżniony. Obecnie lokalizację pustej skrytki zdradza nieregularny otwór przebity w piwnicznym murze.

Czytaj więcej

Historia

Rozkwit i upadek imperium templariuszy

Utrata Akki i ostatnich zamków w Syrii w 1291 r. to był znak, że epoka wypraw krzyżowych i misja wojenna zakonów rycerskich dobiegają końca. Mnisi-...

Joannici przejmują komandorię templariuszy

Joannici przejęli komandorię oleśnicką dopiero w 1314 r., a w ostatniej ćwierci XIV stulecia w Oleśnicy Małej powstał jedyny na Śląsku joannicki zamek. Przy jego budowie wykorzystano mury wcześniejszych dworów templariuszy. W 1377 r. książę Ludwik, na prośbę Ziemowita, księcia cieszyńskiego, zezwolił joannitom na lokację przy dawnym folwarku templariuszy, nowej wsi „dy Olsen” wraz z przywilejami sprawowania sądów, ustanowienia sołectwa, poboru opłaty menniczej i dochodów należnych księciu. W wystawionym dokumencie książę Ludwik wyraził również zgodę na wzniesienie w nowej osadzie dwóch karczm, jatki, ław chlebowych oraz warsztatów: krawieckiego, szewskiego i kowalskiego. W tym samym dokumencie książę brzeski Ludwik zezwolił na budowę w Oleśnicy nowego zamku określonego jako „feste hoff”.

W 1378 r. wybudowano w Oleśnicy Małej m.in. karczmę oraz osiem domów. W 1530 r. joannici wznieśli we wsi szpital. W części wschodniej rozbudowanej wsi znajdował się również kościół parafialny. Miejscowość posiadała także trzy bramy: Wodną na zachodzie, Karczemną na północy oraz Szpitalną na wschodzie. W 1678 r. Oleśnica Mała opisana została jako miasteczko z 24 domami i 3 bramami.

Zamek składał się z trzech skrzydeł otaczających południowy dziedziniec i oddzielonych od dziedzińca gospodarczego murem. Posiadał wąskie korytarze komunikacyjne ukryte w grubości murów oraz granitowy detal kamieniarski prostokątnych okien i portali. Wcześniejsze piwnice dworu preceptora uzyskały nowe ceglane sklepienia. Przekształcono również zwieńczenia piwnicznych portali. W jednym z portali w miejsce słupków wykorzystano dwa wycięte fragmenty płyty nagrobnej z częściowo zachowaną, wykutą w granicie majuskulną inskrypcją: „...AEDIFICAVIT... ...(M)DCCC XXX IIIIII KL’AP”. Informacje zawarte w inskrypcji można próbować wiązać z osobą budowniczego dworu preceptora templariuszy. Skala i forma liternictwa pasują bardziej do płyty nagrobnej niż do tablicy fundacyjnej. Informacja o wybudowaniu może być uznana za opis zasług zmarłej w 1336 r. osoby, która wzniosła dwór preceptora. Wstawienie w portal fragmentu inskrypcji mogło być zabiegiem analogicznym do późniejszego przeniesienia pochodzącego z pierwszej kaplicy templariuszy granitowego portalu do prywatnej barokowej kaplicy zakonników. Może w ten sposób joannici zdecydowali się pozostawić ślad po swoich poprzednikach.

Dwór preceptora – ślad po włamaniu: otwór przebity w tajnym skarbcu templariuszy ukrytym w ścianie piwnicznej

Foto: ARCHIWUM AUTORA

Zacieranie śladów, przebudowa

Skrzydło wschodnie zamku dochodziło do dawnej kaplicy templariuszy. W czasach joannitów i kawalerów maltańskich zabudowa komandorii również przeszła przebudowę renesansową i barokową. U schyłku XVI w. do gotyckich murów zamku dostawiono od strony dziedzińca arkady krużganku. W trakcie stratygraficznych badań tynków drugiej kondygnacji krużganka na sklepieniach i ścianach odsłonięte zostały relikty malarskiej galerii herbów kolejnych mistrzów komandorii. Po pożarze z 1706 r. rozebrano wschodnie skrzydło zamku oraz dawną kaplicę templariuszy. Po przebudowie na kościół południowego skrzydła zamkowego (1706–1711) romański portal kaplicy został przeniesiony do niewielkiej kaplicy pod emporą boczną. Pomimo gruntownej przebudowy zespołu na obrazie z 1733 r. oraz na rysunku F. B. Wernera z ok. 1740 r., na dziedzińcu, w części północnej i wschodniej, nadal widoczne są zabudowania odmienne od obecnych. Jest wśród nich prostokątna wieża kryta stromym czterospadowym dachem z krótka kalenicą.