„Egzekucja tej statuy jest [tak] doskonała, że Canova oglądając ją napisał ołówkiem: Canova fecit. Jakby chciał powiedzieć, że rad by podobną zrobić”. Tymi słowami polski podróżnik Stanisław Dunin-Borkowski opisał znaną niegdyś anegdotę o Antonio Canovie z początku XIX w. Dotąd niedościgniony geniusz klasycystycznej rzeźby miał tak zachwycić się nagrobnym pomnikiem Michała Skotnickiego w Santa Croce we Florencji, dłuta znacznie mniej cenionego Stefano Ricciego, że był gotów uznać je za swoje dzieło. Zachowany do dziś florencki nagrobek Skotnickiego jest jednak nie tylko arcydziełem sztuki czy atrakcją turystyczną, ale również ważnym świadectwem historycznym. Za śnieżnobiałym marmurem kryje się bowiem mała lokalna historia z podsandomierskiej wsi, mająca swój szeroki europejski wymiar i kontekst.
Opowiada o tym najnowsza wystawa czasowa Muzeum Zamkowego w Sandomierzu zatytułowana „Skotniccy – między Sandomierzem, Florencją a Krakowem” (otwarta do 1 września br.), prezentowana w tamtejszym zamku królewskim dzięki współpracy z takimi instytucjami jak: Zamek Królewski na Wawelu, Zamek Królewski w Warszawie, Muzea Narodowe w Krakowie i Warszawie, Biblioteka Jagiellońska, Ossolineum czy Narodowe Muzeum Sztuki w Kownie.
Dwa portrety
Najważniejszymi obiektami na wystawie nie jest, co prawda, opisany wyżej nagrobek (wciąż spokojnie stojący sobie we Florencji), ale dwa portrety głównych bohaterów wystawy, czyli tytułowych Skotnickich: wspomnianego Michała i jego żony Elżbiety z Laśkiewiczów. Ich autorem był François-Xavier Fabre, wybitny portrecista doby klasycyzmu, uczeń Jacques’a Louisa Davida, osiadły we Florencji. Nie są to jednak po prostu zwykłe wizerunki, ale spektakularne (w przypadku portretu Skotnickiej również pod względem skali) świadectwa „grand tour” tej pary do Włoch w latach 1803–1808, będącego przewodnim tematem wystawy. Muzeum Zamkowe w Sandomierzu opowiada bowiem o fenomenie „wielkich podróży”, typowym dla arystokratycznych elit nowożytnej Europy, poprzez skupienie się na tym jednym charakterystycznym sandomierskim przykładzie. Jest to swego rodzaju muzealne studium przypadku. Wielka wyprawa Skotnickich pozwala spojrzeć na dawne elitarne podróże zarówno od strony ich doniosłych skutków artystycznych (w przypadku Skotnickich mowa chociażby o wspomnianym nagrobku w Santa Croce oraz portretach Fabre’a), jak również ich fascynujących uwarunkowań społecznych. Sztuka na tej wystawie jest przede wszystkim punktem odniesienia dla refleksji historycznej.
Warto podkreślić, że pobyt Skotnickich we Włoszech przypadł na schyłkowy okres praktyki „wielkiego podróżowania”, której celem było przede wszystkim nabieranie światowej ogłady, w tym zwłaszcza wyrabianie gustu i na tej podstawie konsolidowanie potem swojej elitarnej pozycji po powrocie. Mamy więc tutaj do czynienia z dobrze ugruntowanym w kulturze zjawiskiem, które chyliło się w tym czasie ku zachodowi. Co było tego przyczyną? Z pewnością istotną rolę odegrały perturbacje wojen napoleońskich, a w nieco późniejszym okresie również wynalazek kolei (zwłaszcza jego upowszechnienie). Bardzo ważne były też jednak fundamentalne przemiany społeczne z przełomu XVIII i XIX wieku, które przyspieszyła Wielka Rewolucja Francuska, a w przypadku Polski upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Stary świat szlacheckich elit, z jego hermetycznymi hierarchiami i elitarną ostentacją, której przejawem był „grand tour”, coraz wyraźniej zaczął ustępować miejsca bardziej demokratycznym relacjom – stawał się po prostu bardziej mieszczański. Tego świadectwem była również podróż Skotnickich. Bo choć miała ona cechy wcześniejszych wypraw tego typu, sama w sobie świadczyła o zachodzących już wówczas zmianach społecznych. Była to bowiem podróż potomka starego, choć nieco zubożałego szlacheckiego rodu, i jego bogatej, choć pozbawionej herbu żony.
Hrabiowska korona i złocona lada
Skotniccy herbu Bogoria byli rodem o korzeniach rycerskich, sięgających czasów rozbicia dzielnicowego (XII w.). Wywodzili się ze Skotnik koło Sandomierza i w średniowieczu byli związani głównie z ziemią sandomierską. Jako gałąź rodu Bogoriów należeli do możnowładczej elity za panowania ostatnich Piastów, a ich najwybitniejszym przedstawicielem okazał się arcybiskup gnieźnieński Jarosław, który zasłynął m.in. jako ważny polityk za czasów Kazimierza Wielkiego, koronator jego następcy Ludwika Węgierskiego, a także konsekrator gotyckiej katedry na Wawelu. Arcybiskup Skotnicki wsławił się też architektonicznymi inwestycjami, takimi jak nowa katedra w Gnieźnie. Również w Skotnikach zachował się do dziś mały gotycki kościół jego fundacji, z niezwykle ciekawymi ściennymi malowidłami. Średniowieczni Skotniccy pozostawili po sobie zresztą więcej architektonicznych pomników, takich jak romański zespół cystersów w Koprzywnicy koło Sandomierza (do dziś zachował się kościół wraz z jednym skrzydłem klasztoru).