Azerbejdżan: pierwsza świecka republika na muzułmańskim Wschodzie i jej relacje z Polską w latach 1918–1920

28 maja 1918 r. dzięki determinacji azerbejdżańskiej elity politycznej, wierzącej we własną odrębność i państwowość, oraz sprzyjającej sytuacji międzynarodowej w końcowej fazie I wojny światowej na politycznej mapie świata – po latach rosyjskiego zaboru i niewoli – pojawiła się Demokratyczna Republika Azerbejdżanu.

Publikacja: 23.05.2024 11:58

Rząd Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu wraz z uczestnikami rautu w Ministerstwie Spraw Zagranicz

Rząd Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu wraz z uczestnikami rautu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych z okazji uznania państwa przez mocarstwa europejskie. Baku, 1920 r.

Foto: Materiały Ambasady Azerbejdżanu

Oficjalna nazwa republiki w dokumentach z tamtych czasów to Azərbaycan Cümhuriyyəti (Republika Azerbejdżanu). Współczesna historiografia określa ją mianem Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Tłumaczyć to można chęcią podkreślenia demokratycznego i narodowego charakteru pierwszej republiki, co wyraźnie różniło ją od drugiej: Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

O powstaniu Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu zadecydowała Rada Narodowa zwołana w Tbilisi na nadzwyczajnym posiedzeniu azerbejdżańskich deputowanych do Sejmu Zakaukaskiego 27 maja 1918 r. Następnego dnia, na pierwszym posiedzeniu Rada Narodowa przyjęła uroczystą deklarację: „Akt o niepodległości Azerbejdżanu”. Zgodnie z Aktem państwo miało demokratyczny i republikański ustrój gwarantujący pełnię praw wszystkim obywatelom, niezależnie od narodowości i płci.

Odzyskanie Baku i organizacja niepodległego państwa

Republice przyszło mierzyć się z destrukcyjnymi czynnikami – siłami Komuny Bakińskiej, rządu bolszewickiego uzurpującego władzę w Baku i podporządkowanego Rosji Sowieckiej. W tym czasie rząd na czele z Fatalim Chanem Chojskim urzędował w Gandży, drugim co do wielkości mieście kraju. Głównym zmartwieniem liderów narodowych w lecie 1918 r. było wyzwolenie stolicy.

Baku było niezbędne republice nie tylko jako stolica, ale przede wszystkim jako roponośne miasto przemysłowe zdolne utrzymać ekonomicznie cały kraj. Dopiero po wyzwoleniu Baku we wrześniu 1918 r. rząd mógł się przeprowadzić do stolicy i zacząć organizować życie kraju na nowych zasadach.

9 listopada 1918 r. zatwierdzono trójkolorową flagę symbolizującą doktrynę świeckiej republiki narodowej. Tym samym Azerbejdżan stał się pierwszym demokratycznym państwem narodowym o ustroju republikańskim na muzułmańskim Wschodzie.

19 listopada 1918 r. Rada Narodowa uchwaliła ustawę o powołaniu parlamentu azerbejdżańskiego na zasadach demokratycznej ordynacji uprawniającej do głosowania i kandydowania wszystkich obywateli, bez względu na narodowość, płeć czy wyznanie. 7 grudnia odbyło się uroczyste otwarcie parlamentu, w którym zasiadał również przedstawiciel Polonii bakińskiej – adwokat Stanisław Wąsowicz.

Jak na owe czasy wprowadzono wyjątkowo postępowe ustawodawstwo – m.in. rozdział religii od państwa. Zorganizowano sieć seminariów dla przyszłych nauczycieli. Azerbejdżański, określany wtedy jako turkijski (türk dili), został ogłoszony językiem urzędowym. W celu upowszechnienia jego znajomości wśród kadr urzędniczych otworzono kursy językowe. Powołana została specjalna komisja, która zajęła się sporządzaniem i tłumaczeniem podręczników i książek dla szkół narodowych. Mimo kryzysu gospodarczego 1 września 1919 r. parlament uchwalił Ustawę o otwarciu uniwersytetu państwowego w mieście Baku, która zakładała powołanie świeckiego uniwersytetu z wyspecjalizowaną kadrą naukową i nowoczesnym sprzętem. W ramach uniwersytetu działały cztery wydziały (historyczno-filologiczny, fizyczno-matematyczny, prawniczy i medyczny). Na pierwszego rektora uniwersytetu został wybrany słynny chirurg Wasilij Razumowski, prekursor neurochirurgii w Rosji. O studia na uczelni wraz z mężczyznami mogły się ubiegać na tych samych prawach kobiety.

Równolegle z tym podjęto decyzję o ufundowaniu 100 stypendiów na studia zagraniczne dla utalentowanej młodzieży, aby tym samym przyspieszyć proces tworzenia kadr narodowych.

Niedobór kadr w sferze wojskowej i cywilnej

W miarę swoich możliwości rząd azerbejdżański dążył do zorganizowania efektywnej siły zbrojnej. Wprowadzono powszechny obowiązek wojskowy, któremu podlegali wszyscy mężczyźni, którzy skończyli 19 lat. Powołano szkołę wojskową w Gandży. Obok piechoty zaczęto budować wyspecjalizowane jednostki artylerii, a nawet flotę wojenną. 26 marca 1919 r. powstał Sztab Generalny, na czele którego stanął pochodzący z Wileńszczyzny generał Maciej Sulkiewicz.

W celu naprawy infrastruktury powstało Ministerstwo Dróg. Nowy resort zajął się remontowaniem i ochroną dróg i kolei, zakupem nowych wagonów oraz naprawą starych, a także odbudową rurociągów. W okresie istnienia republiki powstało również Ministerstwo Zdrowia, niezwykle potrzebne z powodu często zdarzających się epidemii i wysokiej śmiertelności wśród ludności. Dzięki wysiłkom tego resortu w małych miasteczkach, w jednostkach wojskowych otworzono szpitale i punkty medyczne.

Jednym z najbardziej dotkliwych problemów młodej republiki okazał się brak wykwalifikowanych kadr narodowych w aparacie państwowym. Niedobór kadr narodowych w sferze wojskowej i cywilnej skłaniał do wykorzystania doświadczenia przyjaźnie nastawionych przedstawicieli innych narodowości, w tym Polaków oraz polskich Tatarów. Wśród nich można wymienić Olgierda Najmana Kryczyńskiego, wiceministra sprawiedliwości, Leona Kryczyńskiego, szefa Kancelarii Rady Ministrów, Abdulhamida Churamowicza, dyrektora kancelarii MSZ, Mścisława Rudzińskiego, naczelnika wydziału w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, Stanisława Wąsowicza, naczelnika Wydziału Personalnego w MŚ, oraz licznych prokuratorów, sędziów oraz szeregowych urzędników i urzędniczek.

Polscy dyplomaci internowani przez bolszewików

Demokratyczna Republika Azerbejdżanu wyrażała gotowość do nawiązania ścisłej współpracy z Polską w ramach koalicji antyrosyjskiej, również z udziałem Gruzji. Nadzieje rządów republik Kaukazu Południowego ożywiło otwarcie 1 października 1918 r. w Tbilisi Przedstawicielstwa Państwa Polskiego na Kaukazie. „(…) Polska w sojuszu z Rumunią z jednej strony, a w przyjaznych stosunkach z Gruzją i Azerbejdżanem z drugiej, będzie regulować wpływy i znaczenie Rosji. (…) W ogóle należy przyznać, że państwa Zakaukazia bardzo wyraźnie podkreślają swą bezwzględną przyjaźń z Polską” – stwierdził Ostrowski w raporcie dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP z 8 lipca 1919 r.

Na polecenie Józefa Piłsudskiego w kwietniu 1920 r. do Baku przybyła specjalna państwowa delegacja na czele z Tytusem Filipowiczem w celu nawiązania ścisłych relacji wojskowo-politycznych pomiędzy oboma krajami. Na dworcu kolejowym, przystrojonym barwami Polski, przy dźwiękach hymnu polskiego delegację odrodzonej Rzeczypospolitej uroczyście przywitał w języku polskim Konstanty Sulkiewicz, wicedyrektor kancelarii MSZ Azerbejdżanu. Jednym z zadań delegacji była również pomoc ze strony Polski w dostarczaniu broni i amunicji oraz plan współdziałania operacyjnego. Jednak Polaków czekał w Baku przykry zawód.

Wskutek przewrotu, jaki się dokonał w nocy z 27 na 28 lutego, władza przeszła w ręce bolszewików, a do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej. Członkowie polskiej Misji Specjalnej zostali internowani. Tytus Filipowicz był więziony w tej samej celi co jego rodak, generał Maciej Sulkiewicz, który niestety został rozstrzelany przez bolszewików za wierną służbę dla państwa azerbejdżańskiego.

Mimo krótkiego okresu suwerenności doświadczenie Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu wykazało, że azerbejdżańska elita polityczna dojrzała do wzięcia odpowiedzialności za swój naród w krytycznym momencie historycznym, a naród ma predyspozycje do niezależnego świeckiego bytu państwowego.

Dr Shahla Kazimova

Wydział Orientalistyczny

Studium Europy Wschodniej

Uniwersytet Warszawski

Oficjalna nazwa republiki w dokumentach z tamtych czasów to Azərbaycan Cümhuriyyəti (Republika Azerbejdżanu). Współczesna historiografia określa ją mianem Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Tłumaczyć to można chęcią podkreślenia demokratycznego i narodowego charakteru pierwszej republiki, co wyraźnie różniło ją od drugiej: Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

O powstaniu Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu zadecydowała Rada Narodowa zwołana w Tbilisi na nadzwyczajnym posiedzeniu azerbejdżańskich deputowanych do Sejmu Zakaukaskiego 27 maja 1918 r. Następnego dnia, na pierwszym posiedzeniu Rada Narodowa przyjęła uroczystą deklarację: „Akt o niepodległości Azerbejdżanu”. Zgodnie z Aktem państwo miało demokratyczny i republikański ustrój gwarantujący pełnię praw wszystkim obywatelom, niezależnie od narodowości i płci.

Pozostało 89% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Historia świata
„2001: Odyseja kosmiczna”: Horyzont marzeń
Historia świata
Marek Aureliusz. Życiowe drogowskazy cesarza filozofa
Historia świata
Czy Mikołaj Kopernik był Polakiem? Trzy nieścisłości w jednym zdaniu
Historia świata
Niezwykła Toskania: Lukka
Akcje Specjalne
Naszym celem jest osiągnięcie 9 GW mocy OZE do 2030 roku
Historia świata
Rocznica D-Day. Joe Biden: 80 lat temu żołnierze przeszli próbę stuleci
Historia świata
Czy Ameryce grozi rozpad?