Rekonstrukcja słowiańskich obrzędów i wierzeń jest dużym wyzwaniem dla historyków, gdyż – w odróżnieniu od np. mitologii greckiej czy rzymskiej – niemal nie zachowały się na ten temat źródła pisane. W jaki zatem sposób odtwarzamy tę sferę przeszłości?
Pierwsze zintensyfikowane próby zgłębienia tajemnic słowiańszczyzny i jej religijności pojawiły się już w XVIII oraz XIX w., kiedy niemal całą Europę ogarnęła „gorączka romantyczna”, za sprawą której większość państw zapragnęła odnaleźć swoje przedchrześcijańskie korzenie. Chociaż narodziła się ona w Europie Zachodniej, to szybko dotarła również na tereny Polski będącej wówczas pod zaborami. Głównym celem polskich romantyków stało się wówczas „zerwanie kajdan niewoli”, a więc odzyskanie niepodległości. Jednak ważne okazało się także poszukiwanie źródeł naszej tożsamości. Ówcześni ludzie robili to metodami, które były dla nich dostępne, często niestety koloryzując historię swoimi wyobrażeniami. Pojawiło się mnóstwo spekulacji, pseudobogów i falsyfikatów. Swój osobisty panteon bóstw słowiańskich stworzył wówczas m.in. filozof i pedagog Bronisław Trentowski (1808–1869) – dziś wiemy już, że jego teorie były błędne. Pierwsze poważne badania na ten temat pojawiły się dopiero w XX stuleciu. Rozwijała się archeologia, dostarczając badaczom nowych materiałów. W latach 20. Aleksander Brückner napisał książkę o wierzeniach słowiańskich, przez długi czas uważaną za kanoniczną, jednak teraz mamy świadomość, iż zawierała ona sporo błędów. Ogromną część odkryć poczyniono w latach 60., gdy kraj przygotowywał niezwykle huczne obchody tysiąclecia chrztu Polski. Nadal mamy okazję odkrywać obiekty kultu pogańskiego – często takie przedmioty są znajdywane na dnach zbiorników wodnych, np. w jeziorach mazurskich.
Dr Aleksandra Seliga, autorka książki „Mity Słowian. Bogowie, wierzenia, obrzędy”
Kto zawodowo zajmuje się poszukiwaniem śladów słowiańskich wierzeń?
Obecnie rekonstruowanie przeszłości religii słowiańskiej wymaga pracy specjalistów z wielu dziedzin, a zatem szeroko pojętej współpracy interdyscyplinarnej. Lwią część pracy wykonują archeologowie, o czym już mówiłyśmy. Z kolei językoznawcy i filolodzy badający języki słowiańskie w nazwach bóstw i obrzędów szukają wspólnych rdzeni, co pozwala określić zasięg występowania danego zjawiska. Natomiast religioznawcy, historycy i etnografowie starają się z tych materiałów odtworzyć spójny i wierny realiom epoki światopogląd. Pamiętajmy też, że mimo wszystko szczątkowe informacje w źródłach pisanych, które zawdzięczamy średniowiecznym kronikarzom, zachowały się. Nie jest ich dużo, gdyż istota wierzeń pogańskich nigdy nie była priorytetem dla kronikarzy, lecz takowe istnieją i prawdziwie mrówczą pracą jest dla badaczy wysupłanie tych drobnych wzmianek. O słowiańskiej religii wspominali m.in. Thietmar z Merseburga – gorący zwolennik chrystianizacji Słowian, Adam z Bremy, Helmold, Saxo Gramatyk, a także kilku arabskich i żydowskich kronikarzy.
Czytaj więcej
Jeżeli ktoś twierdzi, że dokładnie wie, jak wyglądał słowiański panteon, albo że na ziemiach polskich istniało wielkie imperium liczące dziesiątki...
Słowianie nigdy nie byli wyizolowaną grupą etniczną. Czy ich religijność została mocno uwarunkowana wierzeniami ludów sąsiednich?
To prawda, Słowianie zawsze żyli w nieustannym kontakcie z innymi ludami. Na Słowian Zachodnich, do których należą Polacy, mocno oddziaływali Germanie, natomiast Słowianie Północni mieli wyraźne powiązania – również handlowe! – z Normanami. Szczególnie dużo śladów wspólnej historii wikingów i Słowian znajdujemy w okolicach wyspy Wolin, gdzie dzisiaj funkcjonuje Centrum Słowian i Wikingów Jomsborg, upamiętniające ten ciekawy etap wspólnych dziejów Polski i Skandynawii. Na Słowian Południowych oddziaływały wpływy bizantyjskie. Ponadto na bogów słowiańskich wyraźnie wpłynął też panteon bogów ludów bałtyckich, w tym litewskich. Na Litwie czczono Perkūnasa, a na terenach słowiańskich – Peruna, boga burz i piorunów, od którego imienia wywodzi się polskie słowo „piorun”. Te ewidentne wpływy kulturowe udowadniają, że Słowianie byli grupą, dla której ważne były więzi społeczne. Rozwiniętą, zdolną utrzymywać z sąsiadami rozległe kontakty. Przeczy to stereotypowi, jakoby byli dzicy, zacofani czy nieokrzesani. Przecież za panowania Mieszka I powstawały monumentalne kamienne rezydencje, które mogły robić ogromne wrażenie na przybyszach z całej Europy. To wszystko udowadnia, że Słowianie byli na wyższym poziomie cywilizacyjnym niż często nam się wydaje. Co szczególnie intrygujące, niektórzy religioznawcy w wierzeniach słowiańskich dopatrzyli się nawet podobieństw do... hinduizmu. To może brzmieć niewiarygodnie, ale jeśli przypomnimy sobie, że przecież cała rodzina ludów indoeuropejskich pierwotnie przywędrowała z Azji, to kontekst odkrycia wspólnego rdzenia kulturowego stanie się dla nas bardziej logiczny.
Przykrym faktem jest bezsprzeczny udział Kościoła w niszczeniu tego dziedzictwa.
Chrześcijanie rzeczywiście masowo niszczyli ślady pogańskiej przeszłości: palili święte gaje, likwidowali miejsca kultu i posągi bogów. Takie akcje w celach propagandowych często przeprowadzano na oczach zgromadzonej ludności, co – według zachowanych relacji – było dla wyznawców Starych Bogów skrajnie traumatyczne. Niektórzy reagowali szokiem, płaczem lub nawet omdleniem, widząc jak rycerstwo na rozkaz księcia bezcześci coś, co przez całe życie stanowiło dla nich największą świętość i obiekt czci. Mieszko I wyjątkowo zaciekle prześladował dawne wierzenia, nakazywał palenie świętych gajów, a żercy – czyli słowiańscy kapłani – stali się wrogami publicznymi. Jak w obliczu tej sytuacji zachowywali się poddani? Niektórzy przyjmowali postawę, którą można opisać przysłowiem: „Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. Oficjalnie przestrzegali zasad nowej wiary, chodzili do kościoła, natomiast w zaciszach swoich domostw nadal potajemnie praktykowali stare obrzędy. Z kolei inni, po widoku niszczonych na ich oczach posągów, doszli pewnie do wniosku, że ich bogowie zawiedli, że są słabi, skoro pozwolili na taką profanację. Dlaczego Perun nie raził piorunami tych, którzy rąbali jego posąg, opluwali go, wrzucali do rzeki czy jeziora? Widocznie ten nowy Bóg, Chrystus, jest jednak od niego silniejszy, zatem to właśnie Jego warto czcić. Możemy dzisiaj oczywiście potępiać czyny, których dopuszczali się pierwsi chrześcijanie na ziemiach Polski, ale pamiętajmy, że ich mentalność była inna niż nasza, współczesna. W ich perspektywie te pogańskie obrzędy i posągi nie były reliktem przeszłości, obiektem wartym chronienia z punktu widzenia dziedzictwa kulturowego i historii, lecz rzeczywistym zagrożeniem, czymś powiązanym z mocami pogańskimi, a więc diabelskimi. Oni zatem naprawdę wierzyli, że kładąc im kres, ratują ludzkie dusze przed potępieniem. Tak rozumowali ludzie autentycznie mocno wierzący. Natomiast ci, dla których nowa religia była głównie narzędziem polityki i dominacji, traktowali rugowanie starych wierzeń jako niezbędny element propagandy i umacniania własnego autorytetu.
Czytaj więcej
Na zdjęciach z obchodów świąt widać czasem dziesiątki osób w długich, lnianych strojach. Wierzą w słowiańskich bogów, składają im ofiary, stają w r...
Jak zatem możemy odróżnić autentyczne wierzenia przedchrześcijańskie od tych, które powstały w ramach trochę nieudolnych prób odtworzenia przeszłości podejmowanych przez przedstawicieli romantyzmu w XIX w.?
Dokonanie tego podziału wymaga bardzo misternych i skrupulatnych działań ekspertów z wielu dziedzin, chociaż w niektórych przypadkach jest to na szczęście prostsze niż się wydaje. Jeżeli o danym bożku czy obrzędzie nie ma wzmianek wcześniejszych niż z XVIII czy XIX w., to z automatu staje się on „podejrzany”. Przez długi czas np. myślano, że istniał słowiański bóg o imieniu Kolada. Okazało się jednak, że został on wykreowany dopiero w epoce romantyzmu na bazie... zapisów o zwyczaju kolędowania, który ma wyraźne przedchrześcijańskie korzenie. Czas przesilenia zimowego był dla naszych przodków momentem świętowania Szczodrych Godów, poświęconych kultowi Słońca, co wiązało się z tym, że od 22 grudnia dzień zaczyna się wydłużać. Świętowali je w podobny sposób, jak my dzisiaj Boże Narodzenie, a więc tradycja analogiczna do kolędowania również musiała istnieć. W oczy rzucają się również bożkowie i obrzędy, które brzmią zbyt nierealnie, bajkowo. Mogą one bowiem wywodzić się z błędnego stereotypu Słowianina jako człowieka łagodnego, żyjącego w zgodzie z naturą, stroniącego od przemocy i konfliktów. Taki romantyczny obraz Słowianina wykreował niemiecki filozof i pisarz Johann Herder (1744–1803), który był zafascynowany słowiańszczyzną i w konsekwencji nadmiernie ją idealizował. Według jego opinii Słowianie żyli beztrosko w symbiozie z naturą i dopiero brutalni Germanie zmusili ich do wejścia na stopę wojenną z innymi plemionami. Oczywiście ta romantyczna wizja nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Słowianie byli ludem równie agresywnym i ekspansywnym jak wszystkie inne grupy etniczne. Toczyli walki zarówno z sąsiadami, jak i między sobą. Składali ofiary z ludzi, co potwierdzają odkrycia archeologiczne. Natomiast ten sielankowy stereotyp Słowianina funkcjonuje do tej pory i jest wręcz nieustająco utrwalany przez popkulturę.
Jakie pamiątki po tym słowiańskim dziedzictwie możemy odnaleźć w naszej codzienności?
Więcej niż nam się na pierwszy rzut oka wydaje! Chrześcijańscy władcy i hierarchowie kościelni szybko zorientowali się, że integracja nowych obrzędów najsprawniej przebiega w społeczeństwie wówczas, gdy są one maksymalnie zbliżone do dotychczasowych. Dlatego przy wprowadzaniu ich starano się wykorzystać i zastąpić poprzednie. W ten sposób np. obchody Bożego Narodzenia postanowiono organizować w okolicy Szczodrych Godów. W późniejszej kulturze ludowej wiele takich zimowych zwyczajów zostało wchłoniętych przez okres kolędowy. Znane nam zwyczaje świąteczne, takie jak podłaźniczka, sianko pod obrusem, pusty talerz na stole, oświetlanie grobów czy malowanie jajek wielkanocnych mają swoje źródła w obrzędach pogańskich. Oczywiście najsłynniejszym obrzędem pogańskim, którego pochodzenie jest powszechnie znane, jest tak lubiana Noc Kupały. Również z nią próbowano w średniowieczu walczyć, ustanawiając patronem tego dnia św. Jana Chrzciciela, patrona wody, która w obrzędach Nocy Kupały odgrywa kluczową rolę. Tak więc Noc Świętojańska obchodzona jest przez setki lat w niemal niezmienionej formie i przez cały ten czas nie udało się Kościołowi jej zwalczyć, choć podejmował liczne starania w tym kierunku. Istnieją zachowane kazania z XIII w. potępiające dziewczęta wrzucające w tę noc wianki do wody i odprawiające „diabelskie tańce”.
Laurits Tuxen, „Zdobycie Arkony w 1169 roku”. Król Waldemar Wielki i duński biskup Absalon niszczą posąg słowiańskiego boga Świętowita w Arkonie (wyspa Rugia)
A kukły Marzanny, które topimy co roku, aby przywołać wiosnę?
Tutaj zdania badaczy są podzielone. Sam rytuał jej topienia ma mocne pogańskie podstawy, ale nie możemy z całkowitą pewnością stwierdzić, że czczono ją jako boginię. Naszym przodkom zawdzięczamy też m.in. idee takich uroczystości jak dożynki czy zaduszki. Czasem więc, aby dotknąć naszego słowiańskiego dziedzictwa, wystarczy przyjrzeć się temu, co robimy regularnie: zapalamy ogień, dzielimy się chlebem, wspominamy zmarłych, witamy wiosnę i życzymy sobie pomyślności. My, Polacy, często mamy tendencję do idealizowania wpływów kultury zachodniej, chętnie przejmujemy wytwory jej spuścizny, takie jak np. Halloween. Podziwiamy mitologię grecką czy rzymską, które uważane są za kolebkę sztuki i kultury europejskiej. Nawet mitologia skandynawska, nordycka, często jest nam bliższa niż nasza rodzima. Nie mówię, że ciekawość innych wierzeń i kultur jest czymś negatywnym, ale warto podkreślić, że i my mamy czym się w tym względzie pochwalić. Chociaż Słowianie nie zostawili tak rozbudowanej mitologii, jak wymienione przed chwilą ludy, to i oni nie byli ludźmi pozbawionymi własnej tożsamości i religijności. Warto je poznawać – w takim zakresie, w jakim jest to przy obecnym stanie naszej wiedzy możliwe.
