Polskie Porozumienie Niepodległościowe: program dla Polski

W 1976 r. polska opozycja zaczęła się szybko zmieniać. Protesty robotnicze w Radomiu, Ursusie i Płocku, represje wobec uczestników demonstracji oraz powstanie Komitetu Obrony Robotników pokazały, że sprzeciw wobec władz przestał być wyłącznie sprawą pojedynczych środowisk intelektualnych. Coraz częściej ludzie związani z opozycją próbowali nie tylko reagować na działania władz, ale także zastanawiać się, co właściwie powinno nastąpić po zmianie systemu.

Właśnie w tym czasie powstało Polskie Porozumienie Niepodległościowe. Było przedsięwzięciem nietypowym nawet jak na warunki rozwijającej się opozycji. Nie organizowało protestów, nie tworzyło jawnych struktur i nie próbowało budować masowego ruchu. Jego działalność koncentrowała się na czymś innym – przygotowywaniu analiz, dokumentów i tekstów programowych dotyczących przyszłości Polski.

PPN było więc przede wszystkim środowiskiem politycznej refleksji i pracy programowej. Jego twórcy wychodzili z założenia, że sama krytyka komunizmu nie wystarczy, trzeba również odpowiedzieć na pytanie, jak miałoby wyglądać państwo, które powstanie po jego odejściu. Pomysłodawcą PPN był Zdzisław Najder. Wokół niego skupili się m.in. Andrzej Kijowski, Jan Olszewski i Jan Józef Szczepański. W kolejnych latach z przedsięwzięciem współpracowali przedstawiciele różnych środowisk polskiej inteligencji. Łącznie w pracach PPN uczestniczyło około 60 osób.

Zdzisław Najder: od Klubu Krzywego Koła do PPN

Historia PPN w dużej mierze zaczyna się od biografii jego twórcy. Zdzisław Najder nie był działaczem partyjnym, zawodowym politykiem ani organizatorem ulicznych protestów. Był historykiem literatury, znawcą twórczości Josepha Conrada, człowiekiem związanym z warszawskim środowiskiem inteligencji.

Jego zainteresowanie sprawami publicznymi miało jednak znacznie wcześniejszy rodowód. W latach 50. uczestniczył w życiu środowisk, które próbowały prowadzić niezależną dyskusję intelektualną. Był związany m.in. z Klubem Krzywego Koła, jednym z miejsc niezależnej debaty w Warszawie. Dla Najdera ważne były nie tylko kwestie bieżącej polityki. Interesowało go również pytanie o ciągłość polskiej kultury i państwowości oraz o to, w jaki sposób społeczeństwo może zachować własną niezależność w warunkach systemu komunistycznego. Władze zwróciły na niego uwagę stosunkowo wcześnie. Jesienią 1957 r. SB przechwyciła korespondencję Najdera z Jerzym Giedroyciem.

W konsekwencji podpisał on zobowiązanie do kontaktów z funkcjonariuszami bezpieki i został zarejestrowany jako tajny współpracownik o pseudonimie „Zapalniczka”. W kolejnych miesiącach spotykał się z funkcjonariuszami, którzy interesowali się zarówno środowiskiem intelektualnym w kraju, jak i polską emigracją. Najder nie przekazywał jednak informacji, które mogłyby mieć dla SB istotną wartość. Traktował te kontakty jako swoistą grę z aparatem bezpieczeństwa (w 1963 r. zerwał kontakty z bezpieką i odmówił dalszych spotkań z jej funkcjonariuszami; w 2005 r. historycy Andrzej Machcewicz i Andrzej Paczkowski, analizując dokumenty SB, zakwestionowali późniejsze wyjaśnienia Najdera, uznając, że jego wersja o „grze” z bezpieką nie znajduje potwierdzenia w zachowanych materiałach). W następnych latach jego dystans wobec systemu stawał się coraz bardziej wyraźny. Nie oznaczało to jeszcze planowania działalności konspiracyjnej. Do tego etapu doszedł dopiero w drugiej połowie lat 70. XX w.

Istotnym krokiem był jego tekst (napisany pod pseudonimem „Marian Kowalski”) „O potrzebie programu”, opublikowany w 1975 r. w paryskiej „Kulturze”. Najder zwracał w nim uwagę na niezbędność wyjścia poza doraźne reagowanie na poczynania władz. Opozycja – jego zdaniem – potrzebowała własnej wizji przyszłości. Nie chodziło tylko o odpowiedź na pytanie, czego nie chce, lecz także o określenie tego, czego chce. Pisał: „Potrzeba nam programów działania. Programów ujmujących w całość wielorakie i sprzeczne składniki współczesności, ukazujące wizje przyszłości i plany ich stopniowej realizacji”.

Była to myśl ważna zwłaszcza w połowie lat 70. System komunistyczny wydawał się wprawdzie coraz mniej wydolny, ale jego szybki upadek wciąż trudno było sobie wyobrazić. Dla większości społeczeństwa pytanie o przyszłość Polski pozostawało więc raczej abstrakcją. Najder zaczął natomiast myśleć o nim konkretnie.

W 1976 r. idea programu przybrała formę organizacyjną. Powstało Polskie Porozumienie Niepodległościowe. Pierwszy dokument przygotowany przez Najdera stał się jednocześnie początkiem działalności PPN.

26 punktów

W maju 1976 r. w londyńskim „Dzienniku Polskim” opublikowano przesłany z kraju „Program Polskiego Porozumienia Niepodległościowego”. Dokument był podpisany nazwą organizacji, ale nie podano nazwisk jego autorów.

Sam program był w dużej mierze dziełem Najdera. Po jego opublikowaniu zdecydował się jednak rozwinąć przedsięwzięcie pod szyldem PPN i zaprosił szereg osób do współpracy, od początku współpracowali m.in.: Andrzej Kijowski, Jan Olszewski, Jan Józef Szczepański i Jan Zarański.

Program składał się z 26 punktów. Opisywano w nim kryzys, który obejmował właściwie wszystkie podstawowe dziedziny życia w Polsce. Nie ograniczano się do krytyki gospodarki czy polityki władz. Wskazano również na ograniczenie praw obywatelskich, kontrolę kultury i nauki, brak swobody zrzeszania się oraz podporządkowanie państwa interesom politycznym Związku Radzieckiego.

Najważniejsza była jednak druga część programu. PPN próbowało określić podstawowe zasady przyszłego ustroju. W centrum znalazła się suwerenność Polski. Nie zakładano, że wystarczą ograniczone reformy systemu komunistycznego. Celem była rzeczywista niezależność państwa, połączona z demokratycznym systemem politycznym. Postulowano przywrócenie swobód obywatelskich, wolność słowa, możliwość dobrowolnego zrzeszania się, rozwój niezależnej kultury i nauki oraz stworzenie warunków do rzeczywistego udziału obywateli w życiu publicznym. W programie pojawiał się również postulat swobodnego podróżowania.

Nie były to jeszcze projekty szczegółowych ustaw czy konstytucji. PPN wyznaczało raczej kierunek. Chodziło o określenie podstawowych zasad, według których powinno funkcjonować państwo. To odróżniało Porozumienie od wielu innych inicjatyw opozycyjnych. KOR powstał przede wszystkim jako odpowiedź na represje po Czerwcu ‘76 i szybko rozwinął działalność pomocową. ROPCiO koncentrowało się na obronie praw człowieka i obywatela oraz tworzeniu środowiska niezależnego od władz. PPN przyjęło inną specjalizację. Jego głównym narzędziem były teksty programowe i analizy.

Nie oznaczało to oczywiście, że PPN pozostawało poza szerszym nurtem opozycji. Przeciwnie. Jego opracowania były czytane oraz przedrukowywane, a osoby związane z Porozumieniem utrzymywały kontakty z innymi środowiskami niezależnymi.

Tajna grupa, ale nie klasyczna organizacja

PPN od początku działało w konspiracji. Tajność miała jednak trochę inny charakter niż w przypadku klasycznych organizacji podziemnych. Nie budowano rozbudowanej struktury, nie tworzono szeregu szczebli kierowniczych i nie werbowano członków na dużą skalę. Nawet osoby współpracujące przy przygotowywaniu poszczególnych tekstów nie zawsze znały pełny skład środowiska.

W pracach Porozumienia uczestniczyło około 60 osób. Byli wśród nich ludzie o różnych poglądach i doświadczeniach. Jedni mieli za sobą działalność opozycyjną, inni byli przede wszystkim naukowcami, pisarzami czy publicystami. Wśród współpracowników znajdowali się m.in.: Władysław Bartoszewski, Jerzy Holzer, Stanisław Lem, Tadeusz Mazowiecki i Wojciech Roszkowski. Nie wszyscy byli jednak członkami PPN w takim znaczeniu, w jakim rozumie się członkostwo w organizacji politycznej. Ważniejsze było uczestnictwo w konkretnych przedsięwzięciach i przygotowywanie kolejnych opracowań.

Za koordynację technicznej strony działalności odpowiadał początkowo Wojciech Włodarczyk, później zastąpiony przez Czesława Bieleckiego. Chodziło przede wszystkim o organizowanie sprzętu drukarskiego, miejsc, w których można było przygotowywać materiały, oraz całego zaplecza potrzebnego do ich powielania.

Tak skonstruowane PPN było trudniejsze do rozpracowania niż zwykła organizacja. Nie było bowiem jednego lokalu, w którym spotykali się wszyscy członkowie, ani nawet rozbudowanej listy członkowskiej. Sama zasada anonimowości była częścią systemu bezpieczeństwa. Dotyczyło to również autorów tekstów. Przez cały okres działalności nie ujawniano publicznie nazwisk założycieli, organizatorów ani też autorów poszczególnych opracowań. Z czasem właśnie anonimowość stała się jednym z charakterystycznych elementów PPN. Teksty miały być oceniane przede wszystkim ze względu na zawartość, a nie nazwisko autora.

ZSRR, Niemcy i wschodni sąsiedzi

Program nie miał być jednorazowym dokumentem. Kolejne publikacje charakteryzowały się dużą szczegółowością. Analizowano poszczególne problemy polskiego państwa oraz społeczeństwa, zastanawiano się nad przyszłym ustrojem, gospodarką, polityką zagraniczną oraz relacjami narodowościowymi. Autorzy chcieli odpowiedzieć również na pytanie, jak miałaby wyglądać Polska po odzyskaniu większej niezależności, skoro nadal znajdowałaby się pomiędzy Związkiem Radzieckim a państwami bloku wschodniego.

PPN uważało, że przyszłość Polski będzie zależała nie tylko od zmian wewnętrznych, ale także od sytuacji międzynarodowej. Dlatego w kolejnych tekstach podejmowano kwestie stosunków ze Związkiem Radzieckim oraz z państwami sąsiednimi. Szczególne znaczenie miały rozważania dotyczące Litwinów, Białorusinów i Ukraińców. Autorzy PPN próbowali patrzeć na te relacje inaczej niż część tradycyjnych środowisk emigracyjnych. Zamiast powrotu do dawnych sporów terytorialnych wskazywali na potrzebę ułożenia przyszłych stosunków z sąsiadami na nowych zasadach. Była to kwestia istotna także dlatego, że w polskiej emigracji politycznej nie brakowało środowisk przywiązanych do wizji granic i stosunków narodowościowych sprzed 1939 r. PPN próbowało natomiast myśleć o Europie, która dopiero miała powstać.

Podobnie kontrowersyjnie mogła brzmieć kwestia Niemiec. Autorzy Porozumienia zakładali konieczność pogodzenia się z możliwością przyszłego zjednoczenia Niemiec. Była to opinia trudna do przyjęcia dla części polskiej emigracji, szczególnie w kontekście doświadczeń II wojny światowej.

PPN nie proponowało więc prostego programu odwołującego się do wszystkich elementów przedwojennej tradycji. Jego autorzy próbowali raczej zastanawiać się, jak nowa Polska powinna funkcjonować w Europie już po zmianie układu politycznego.

Obywatel i bezpieka

Jednym z najbardziej praktycznych tekstów PPN był przygotowany przez Jana Olszewskiego poradnik „Obywatel a Służba Bezpieczeństwa”.

Był to dokument zupełnie innego rodzaju niż program z 1976 r. Zamiast szerokiej wizji przyszłego państwa zajmował się konkretnym problemem: jak zachować się podczas kontaktów z aparatem bezpieczeństwa. Publikacja odpowiadała na realne doświadczenia osób zaangażowanych w działalność opozycyjną. Po Czerwcu ‘76 zatrzymania, przesłuchania, rewizje i próby werbowania współpracowników stały się częścią codzienności środowisk niezależnych. Potrzebna była więc nie tylko diagnoza systemu, ale również wiedza pozwalająca ograniczyć jego możliwości działania.

Tekst Olszewskiego był wielokrotnie przedrukowywany i należał do ważnych publikacji drugiego obiegu. Pokazywał przy tym, że PPN potrafiło łączyć dwa poziomy działalności: z jednej strony rozważania o przyszłym ustroju Polski, z drugiej – praktyczne wskazówki dotyczące funkcjonowania w istniejącym systemie.

Służba Bezpieczeństwa szuka autorów

Publikacja pierwszego programu zwróciła uwagę Służby Bezpieczeństwa. Funkcjonariusze nie wiedzieli początkowo, kto stoi za dokumentem. Analizowali jego treść, próbując ustalić zarówno autorów, jak i sposób powstania całego przedsięwzięcia. Pojawiały się różne hipotezy. Podejrzewano środowiska emigracyjne, a nawet udział amerykańskiego wywiadu. Władze nie mogły łatwo zaakceptować sytuacji, w której z Polski dociera za granicę dokument przedstawiający całościową wizję demokratycznej i suwerennej Polski.

Z czasem zainteresowanie bezpieki skupiło się na Najderze i jego otoczeniu. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego uderzenia w całe środowisko. W przypadku PPN władze miały do czynienia z przeciwnikiem, którego trudno było potraktować tak samo jak organizację prowadzącą jawną działalność. Nie było manifestacji, zebrań, ulotek rozdawanych na ulicach czy struktur terenowych. Najważniejszym śladem pozostawały kolejne teksty.

Właśnie dlatego Polskie Porozumienie Niepodległościowe można określić mianem konspiracji intelektualnej. Takie określenie dobrze oddaje charakter jego działalności: tajne było nie tyle codzienne działanie organizacji, ile przede wszystkim samo przygotowywanie i rozpowszechnianie niezależnej myśli politycznej.

Nazwiska, które miały uwiarygodnić PPN

Przez pierwsze lata PPN działało anonimowo. Z czasem pojawił się jednak problem wiarygodności. Czytelnik, który otrzymywał kolejny tekst podpisany wyłącznie nazwą Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, nie mógł wiedzieć, kto za nim stoi. W 1978 r. zdecydowano więc o ujawnieniu nazwisk osób, które miały pełnić funkcję swoistych gwarantów wiarygodności przedsięwzięcia.

Od stycznia 1978 r. jako mężowie zaufania PPN przedstawiani byli znani działacze emigracyjni: Gustaw Herling-Grudziński, Leszek Kołakowski i Jerzy Lerski. Pod koniec tego roku dołączyła Maria Winowska. Ich obecność miała znaczenie przede wszystkim symboliczne. PPN pozostawało tajne, ale jednocześnie chciało pokazać, że jego dokumenty nie są przypadkowymi tekstami anonimowych autorów. Stały za nimi osoby mające dorobek intelektualny i polityczny oraz kontakty z polską emigracją.

Był to zresztą kolejny przykład charakterystycznej dla PPN równowagi między konspiracją a potrzebą oddziaływania na szerszą opinię publiczną.

46 tekstów

Przez kilka lat działalności PPN konsekwentnie rozwijało swój dorobek. Do grudnia 1981 r. opublikowano 46 opracowań. Dotyczyły one problemów politycznych, społecznych, gospodarczych i historycznych. Nie wszystkie miały ten sam charakter. Jedne były analizami bieżącej sytuacji, inne próbowały spojrzeć dalej i określić zasady funkcjonowania państwa po zmianie systemu.

Właśnie ta różnorodność jest istotna dla zrozumienia PPN. Nie było ono grupą, która stworzyła jeden dokument i zakończyła działalność. Pierwszy program był początkiem kilkuletniej pracy. W tym sensie PPN próbowało stworzyć coś, czego wcześniej w opozycji brakowało – zaplecze analityczne. Jeżeli władza miała swoje instytuty, ekspertów, zaplecze partyjne i administrację państwową, środowiska opozycyjne musiały dopiero stworzyć własne miejsce do pracy nad przyszłymi rozwiązaniami. Nie zawsze oznaczało to gotowe odpowiedzi. Czasami ważniejsze było samo postawienie problemu.

Narodziny „Solidarności” zmieniły sytuację, w której działało PPN. To, o czym kilka lat wcześniej można było pisać wyłącznie w konspiracyjnym dokumencie, zaczęło stawać się przedmiotem publicznej debaty. W 1980 r. miliony Polaków po raz pierwszy od dziesięcioleci zaczęły uczestniczyć w niezależnym życiu społecznym i politycznym na niespotykaną wcześniej skalę. Powstał związek zawodowy, który w krótkim czasie stał się największą niezależną organizacją społeczną w kraju.

PPN nie było konkurencją dla „Solidarności”. Nie miało ani jej liczebności, ani charakteru, ani ambicji organizowania całego społeczeństwa. Jego wcześniejsza praca programowa nabrała jednak nowego znaczenia. Pojawiło się bowiem pytanie, które w 1976 r. wydawało się odległe: co zrobić z możliwością rzeczywistej zmiany systemu?

Dla PPN była to sytuacja, do której w pewnym sensie przygotowywało się od początku. Przez kilka lat jego autorzy analizowali problemy, które teraz coraz częściej stawały się przedmiotem publicznych sporów. Nie oznaczało to oczywiście, że program PPN był gotowym projektem nowej Polski. Warunki polityczne były zupełnie inne niż kilka lat wcześniej, a rozwój wydarzeń następował szybciej, niż mogli przewidywać autorzy pierwszych dokumentów.

Koniec działalności

Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. zakończyło formalną działalność PPN. Sam Zdzisław Najder znalazł się w tym czasie poza krajem. Wcześniej wyjechał na Zachód i po wprowadzeniu stanu wojennego nie wrócił do Polski. Wkrótce został dyrektorem Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa.

Dla władz PRL jego aktywność była już znacznie poważniejszym problemem niż kilka lat wcześniej. Najder prowadził z Monachium działalność wymierzoną w system komunistyczny, a jego nazwisko było dobrze znane zarówno w kraju, jak i za granicą. W 1983 r. został zaocznie skazany przez sąd wojskowy na karę śmierci (!). Pozbawiono go również obywatelstwa polskiego. Wyrok był jednym z najbardziej jaskrawych przykładów represji wymierzonych w emigracyjnych przeciwników władz PRL. Po zmianie systemu wyrok został unieważniony, a Najder wrócił do Polski.

Historia Najdera nie kończyła się więc wraz z PPN. Przeciwnie – jego działalność po 1981 r. była kolejnym etapem tej samej drogi, która rozpoczęła się od przekonania, że opozycja powinna nie tylko krytykować istniejący system, ale także przygotowywać własne odpowiedzi dotyczące przyszłości państwa.

Po co powstało PPN? W drugiej połowie lat 70. stworzyło miejsce, w którym można było systematycznie myśleć o Polsce poza ramami wyznaczonymi przez władzę. Jego autorzy zastanawiali się nad ustrojem, gospodarką, prawami obywatelskimi, polityką zagraniczną i stosunkami z sąsiadami. Nie wszystkie ich propozycje były później realizowane, nie wszystkie też okazały się możliwe do przeprowadzenia. Ważne było jednak samo przesunięcie punktu ciężkości: od pytania „co można zmienić w PRL?”, do pytania „jak może wyglądać Polska po PRL?”.

Historia PPN to przede wszystkim opowieść o pracy programowej. Zdzisław Najder i jego współpracownicy nie mieli wpływu na wszystkie wydarzenia, które doprowadziły do końca PRL. W 1976 r. była to jeszcze perspektywa odległa. Kilka lat później Polska znalazła się w zupełnie innym miejscu historii.

Podczas pisania artykułu korzystałem z książek wydanych przez Ośrodek KARTA: „PPN (1976–1981). Język Niepodległości” (wybór i opracowanie Łukasz Bertram, Warszawa 2012) oraz „Zdzisław Najder. Wywrotowiec” pod redakcją Zbigniewa Gluzy, Warszawa 2026.