Uniwersał Połaniecki – amerykański sen o wolności

W tym roku mija 230. rocznica wybuchu insurekcji kościuszkowskiej, która była ostatnią próbą ratowania niepodległości I Rzeczypospolitej, ale doprowadziła do III rozbioru i unicestwienia państwowości polskiej.

Publikacja: 24.05.2024 14:40

Uniwersał Połaniecki Tadeusza Kościuszki, Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej,  ogłoszony

Uniwersał Połaniecki Tadeusza Kościuszki, Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej, ogłoszony 7 V 1794 r. w obozie pod Połańcem. Druk pochodzi z 30 maja 1794 r.

Foto: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AGAD_Uniwersa%C5%82_po%C5%82aniecki_-_druk.jpg

Zgaszony bagnetami rosyjsko-pruskimi ogień wolności był nie tylko przykładem ogromnego wysiłku militarnego, który – niestety, pomimo początkowych sukcesów i dużego poparcia społecznego zwłaszcza chłopów i mieszczan – nie doprowadził do obrony niepodległości. Stanowił także wskazówkę, że odzyskanie niepodległości może być zrealizowane jednocześnie z reformami zapewniającymi odpowiednie prawa dla jej obywateli.

Polskie elity końca XVIII w. na przywódcę powstania desygnowały Tadeusza Kościuszkę, wybitną postać wywodząca się ze średniej szlachty, który zasłynął w walce o wolność Amerykanów. Jego popularność miała swoje źródło nie tylko w jego bohaterskiej postawie, jaką zaprezentował w okresie wojny polsko-rosyjskiej 1792 r. w obronie Konstytucji 3 maja 1791 r., ale wpływ na nią miała przede wszystkim zwycięska wojna kolonistów brytyjskich w Ameryce przeciwko Królestwu Wielkiej Brytanii, która była szeroko komentowana i pozytywnie odbierana wśród Polaków. Zwycięstwo kolonistów i proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Ameryki spotkało się z aprobatą Polaków – w przeciwieństwie do przebiegu rewolucji francuskiej, która z uwagi na jej radykalizm budziła nie tylko mieszane uczucia, ale i obawę o jej ekspansję na inne kraje Europy, w tym i na szukającą „sposobu” na obronę niepodległości Polskę.

Kim był Tadeusz Kościuszko

Tadeusz Kościuszko (1746–1817) uzyskał wykształcenie w założonej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Szkole Rycerskiej, która miała wychowywać kadrę oficerów, ludzi mądrych i oddanych krajowi. Studiował: budowę fortyfikacji, a zwłaszcza wznoszenie wielkich umocnień w terenie, historię Polski i powszechną, filozofię, łacinę, język polski, francuski, niemiecki, a także prawo, ekonomię arytmetykę i miernictwo.

W 1769 r. Kościuszko wyjeżdża na stypendium do Paryża z polecenia króla, aby studiować malarstwo, gdzie kontynuuje także studia w zakresie inżynierii wojskowej. Po powrocie do kraju w 1774 r. zostaje instruktorem Szkoły Rycerskiej. W 1775 r. udaje się do Ameryki Północnej – z uwagi na konflikt z hetmanem Józefem Sosnowskim,

W świadomości historycznej Polaków zarówno w okresie rozbiorów, jak i w dobie obecnej Insurekcja Kościuszkowska stanowi przykład podjęcia zbrojnej walki o niepodległość, przy jednoczesnym kontynuowaniu reformy państwa polskiego zapoczątkowanego Konstytucją 3 maja 1791 r.

Po przyjeździe do Ameryki bierze udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Zostaje pułkownikiem, potem – w dowód uznania – generałem brygady. Kościuszko odznacza się przy pracach fortyfikacyjnych, m.in. przy obwarowaniu Filadelfii, zabezpieczeniu fortu Ticonderoga, a także przy oblężeniu Saratogi i West Point. Bierze czynny udział – odnosząc sukcesy – w bitwach pod Cowpens, Eutaw Springs, Ninety Six i Charleston, gdzie zdobywa doświadczenia praktyczne w dowodzeniu oddziałami złożonymi w dużej mierze z milicji stworzonej z kolonizatorów, co zaprocentowało w okresie wojny z Rosją w 1792 r., a zwłaszcza w okresie powstania styczniowego.

W uznaniu zasług Kongres awansuje Kościuszkę na generała brygady, otrzymuje również podziękowania oraz sporą sumę z zaległego żołdu. Zostaje także przyjęty do Towarzystwa Cyncynatów, założonego przez zasłużonych amerykańskich oficerów.

Po powrocie do kraju bierze udział wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r. w obronie Konstytucji 3 maja – na wzór amerykański postuluje zwiększenie armii poprzez powołanie pod broń chłopów i mieszczan, jednak jego postulaty nie znajdują uznania. III rozbiór Polski kończy okres reform Rzeczypospolitej. Kościuszko udaje się na emigrację. Przebywa we Francji (która nadała mu tytuł honorowego obywatela) i zabiega o pomoc dla przyszłego powstania w Polsce.

W tym czasie powstają ośrodki niepodległościowe w Warszawie, Wilnie, Krakowie oraz w Dreźnie, jednakże w marcu 1794 r. dekonspiracja działaczy w Warszawie i odmowa brygadiera Madalińskiego rozformowania I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej i jego marsz z Ostrołęki na południe Polski, połączony z podporządkowaniem po drodze pozostałych oddziałów polskich, przyspiesza decyzję o wybuchu powstania.

Insurekcja kościuszkowska na wzór amerykański

Przebywający w Saksonii Kościuszko wyznacza termin rozpoczęcia walk. Akt powstania zostaje ogłoszony 24 marca w Krakowie, a Kościuszko obejmuje funkcję Najwyższego Naczelnika Sił Zbrojnych Narodowych. Insurekcja kościuszkowska trwa od marca do 16 listopada 1974 r.

W trakcie powstania Kościuszko w pełni wykorzystuje swoje doświadczenia z wojny amerykańskiej. Wie, że armia, która może zapewnić sukces, powinna być nie tylko armią narodowo-obywatelską, ale i liczną. Stany Zjednoczone, aby wygrać walkę, zmobilizowały szacunkowo w trakcie wojny około 220 tys. żołnierzy złożonych w głównej mierze z kolonistów. Z kolei rewolucyjna Francja reformowała swoją armię m.in. poprzez wydanie dekretów: z 1793 r., powołując pospolite ruszenie (Levée en masse). Do walki zgłosiło się ponad 500 tysięcy ochotników. Większość wśród nich stanowili chłopi. Tak liczna i niewyszkolona armia wymagała przyjęcia nowej taktyki, którą opracował i pierwszy raz zastosował w bitwie pod Wattignies generał Lazare Carnot, udoskonalił potem Napoleon Bonaparte. Wspomnieć należy, że w wyniku tych reform armia francuska liczyła we wrześniu 1794 r. (a więc w okresie decydujących walk w powstaniu kościuszkowskim) aż 1 milion 110 tys. żołnierzy, mając naprzeciwko siebie siły koalicji liczące niespełna 500 tys. żołnierzy.

Wobec słabości armii polskiej liczącej niewiele ponad 30 tys. żołnierzy i około 170 dział w ocenie Tadeusza Kościuszki szansę na sukces prognozowała jedynie masowa mobilizacja wszystkich warstw społecznych na wzór wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Wprowadza więc jej rozbudowę poprzez powołanie pospolitego ruszenia, utworzenie milicji i jednostek municypalnych złożonych z mieszczan. O skuteczności tego rodzaju wojsk przekonał się w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Pomimo ich pozornej słabości przy zastosowaniu odpowiedniej taktyki i użyciu ich razem z regularnym wojskiem przynosiło to pozytywne efekty. Szacunkowe obliczenia wskazują, że w okresie insurekcji przez szeregi wojska polskiego przeszło ponad 150 tys. żołnierzy.

Zgaszony bagnetami rosyjsko-pruskimi polski ogień wolności był nie tylko przykładem ogromnego wysiłku militarnego, który – niestety, pomimo początkowych sukcesów i dużego poparcia społecznego zwłaszcza chłopów i mieszczan – nie doprowadził do obrony niepodległości. 

Z innych „amerykańskich” doświadczeń wykorzystanych przez Kościuszkę w okresie powstania był sposób ufortyfikowania Warszawy. Naczelnik zrezygnował z ciągłej linii wałów na rzecz zbudowania silnych punktów oporu odległych od siebie w ten sposób, że zapewniały sobie wzajemnie osłonę artyleryjską. Zbudowany system fortyfikacji ze skoncentrowanym ogniem artylerii oraz umiejętne wykorzystanie regularnych jednostek i formacji municypalnych zapewniło przez okres od lipca do końca sierpnia 1794 r. skuteczną obronę Warszawy przed atakami ze strony połączonych sił prusko-rosyjskich.

Kościuszko w inny sposób prowadził działania zbrojne. Wykorzystywał nowatorskie amerykańskie doświadczenia, a fortyfikacje polowe i artyleria kompensowały słabość liczebną powstańców. Wzniecał powstania na tyłach nieprzyjaciela, aby zmieniać sytuację, czego przykładem są powstania w Warszawie i Wielkopolsce.

Prawa obywatelskie według Kościuszki

Tadeusz Kościuszko był człowiekiem niezwykłej tolerancji, który zabiegał o wolność i równość dla wszystkich. Uważał, że każdy jest równy, pomimo różnic spowodowanych przez posiadany majątek czy dostęp do edukacji. Nie tylko walczył o prawa czarnych niewolników w USA oraz chłopów w Polsce. Był także zwolennikiem równouprawnienia kobiet i nadania im praw politycznych, brał w obronę również Żydów, którzy na jego wezwanie również walczyli oddziałach armii insurekcyjnej. W niektórych jednostkach bojowych stanowili nawet kilkadziesiąt procent insurgentów. Zdawał sobie sprawę z konieczności kontynuowania reformy państwa zapoczątkowanej Konstytucją 3 maja, połączonej także z reformą ówczesnej armii; łącznikiem pomiędzy tymi kwestiami była sprawa rozszerzenia praw i wolności obywatelskich dla chłopów.

W Konstytucji 3 maja ich prawa określono w Artykule IV pt. „Chłopi włościanie” oraz Artykule XI pt. „Siła zbrojna narodowa”. Pierwszy z wymienionych artykułów odwoływał się do ludności rolniczej jako najliczniejszej, a zarazem „najdzielniejszej w kraju siły”. Chłopom umożliwiono zawieranie umów z właścicielami dóbr, które musiały być dotrzymywane przez obie ze stron. Prawnie objęto ich „opieką rządu krajowego”, co w razie sporu lub nieprzestrzegania umów przez wspomnianego właściciela pozwalało na odwołanie się do sądu. Z kolei tym, którzy dopiero przybywali lub powracali z emigracji zapewniono wolność, także osobistą. W Konstytucji nie zniesiono poddaństwa i pańszczyzny. Nadanie ludności wiejskiej większych praw byłoby szkodą dla szlachty, zwłaszcza w wymiarze ekonomicznym. W Artykule XI Konstytucji, poruszającym sprawy wojska i obrony granic, przyjęto, że „wszyscy przeto obywatele są obrońcami całości i swobód narodowych”. Chłopi zostali uznani za pełnoprawnych obywateli, którzy w przypadku zagrożenia zobowiązani byli do obrony państwa, jak również sami na nią zasługiwali.

Uniwersał połaniecki: 7 maja 1794 r.

Świadomość dysproporcji sił między wojskami powstańczymi a armiami państw zaborczych spowodowała, że w swoim obozie nieopodal miasta Połaniec Kościuszko wydał akt prawny zmieniający sytuację chłopów. 7 maja 1794 r. podpisał dokument przyznający wolność osobistą chłopom pańszczyźnianym, który historii jest znany jako uniwersał połaniecki. W redagowaniu uniwersału połanieckiego brali udział współtwórcy Konstytucji 3 maja: Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki. Kompromisowy charakter uniwersału swoje źródło czerpał z tego, że Kościuszko spotkał się w Ameryce z wolnym społeczeństwem, ale chcąc porwać do wojny cały naród, musiał się liczyć z realiami szlacheckiego społeczeństwa. Kompromisowy charakter uniwersału Kościuszko musiał zachęcić chłopów, a jednocześnie nie zrazić szlachty zbyt głębokim radykalizmem. Obiecano chłopom wolność osobistą i pozwolono chłopom na przenoszenie się z rodziną w inne miejsce. Zakazano też rugowania chłopów z ziemi, jeśli wypełniali zobowiązania. Pańszczyzna została ograniczona od 20 do 50 proc. Chłop, który walczył w powstańczej armii, miał być zwolniony na czas służby ze świadczeń na rzecz pana, a szlachcic miał za zadanie opiekę nad rodziną włościanina. Uniwersał powoływał dozorców, którzy mieli pilnować wykonania postanowień dokumentu.

Akt ten niewiele zdążył zmienić w bieżącej sytuacji militarnej – powstanie upadło pod naporem przeważających sił wroga 16 listopada 1794 r.

II połowa XVIII w. to okres kształtowania się wizji państw i narodów niepodległych za sprawą rozwiniętego systemu praw obywatelskich zainicjonowanych pod wpływem ówczesnych nurtów filozoficznych. W walce Francuzów i Amerykanów o te ideały brali udział Polacy – zgodnie z rodząca się wtedy zasadą „za naszą i waszą wolność”. Wnioski płynące z tej walki wykazały, że jedynie silne państwo obywatelskie jest w stanie zapewnić niepodległość. Doświadczenia „amerykańskie” Tadeusza Kościuszki w dużej mierze „zogniskowały” się w Uniwersale połanieckim. Podkreślić należy, że pomimo porażki insurekcji, która w konsekwencji spowodowała III rozbiór Polski, idea walki o niepodległość Polski powiązana została z walką o prawa i wolności osobiste obywateli. Ten zapoczątkowany w Uniwersale połanieckim swoisty synergizm stał się modus vivendi polskich dążeń niepodległościowych w XIX w. – wraz z pamięcią o Tadeuszu Kościuszce i jego „amerykańskich” inspiracjach do walki.

Historia Polski
Wojna polsko-krzyżacka. Jak Kopernik hakownice dla Olsztyna zdobywał
Historia Polski
Polska Akademia Nauk i jej skomplikowane dzieje
Historia Polski
Paweł Łepkowski: Pamiętamy o niemieckim ludobójstwie!
Historia Polski
Znaleziono ofiary szwadronu śmierci
Akcje Specjalne
Naszym celem jest osiągnięcie 9 GW mocy OZE do 2030 roku
Historia Polski
Wyklęci, którzy zdradzili resort. Milicjanci i ubecy w powojennej partyzantce
Historia Polski
Dzieje Polskiej Akademii Umiejętności