Uniwersał Połaniecki – amerykański sen o wolności

Zgaszony bagnetami rosyjsko-pruskimi ogień wolności był nie tylko przykładem ogromnego wysiłku militarnego, który – niestety, pomimo początkowych sukcesów i dużego poparcia społecznego zwłaszcza chłopów i mieszczan – nie doprowadził do obrony niepodległości. Stanowił także wskazówkę, że odzyskanie niepodległości może być zrealizowane jednocześnie z reformami zapewniającymi odpowiednie prawa dla jej obywateli.

Polskie elity końca XVIII w. na przywódcę powstania desygnowały Tadeusza Kościuszkę, wybitną postać wywodząca się ze średniej szlachty, który zasłynął w walce o wolność Amerykanów. Jego popularność miała swoje źródło nie tylko w jego bohaterskiej postawie, jaką zaprezentował w okresie wojny polsko-rosyjskiej 1792 r. w obronie Konstytucji 3 maja 1791 r., ale wpływ na nią miała przede wszystkim zwycięska wojna kolonistów brytyjskich w Ameryce przeciwko Królestwu Wielkiej Brytanii, która była szeroko komentowana i pozytywnie odbierana wśród Polaków. Zwycięstwo kolonistów i proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Ameryki spotkało się z aprobatą Polaków – w przeciwieństwie do przebiegu rewolucji francuskiej, która z uwagi na jej radykalizm budziła nie tylko mieszane uczucia, ale i obawę o jej ekspansję na inne kraje Europy, w tym i na szukającą „sposobu” na obronę niepodległości Polskę.

Kim był Tadeusz Kościuszko

Tadeusz Kościuszko (1746–1817) uzyskał wykształcenie w założonej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Szkole Rycerskiej, która miała wychowywać kadrę oficerów, ludzi mądrych i oddanych krajowi. Studiował: budowę fortyfikacji, a zwłaszcza wznoszenie wielkich umocnień w terenie, historię Polski i powszechną, filozofię, łacinę, język polski, francuski, niemiecki, a także prawo, ekonomię arytmetykę i miernictwo.

W 1769 r. Kościuszko wyjeżdża na stypendium do Paryża z polecenia króla, aby studiować malarstwo, gdzie kontynuuje także studia w zakresie inżynierii wojskowej. Po powrocie do kraju w 1774 r. zostaje instruktorem Szkoły Rycerskiej. W 1775 r. udaje się do Ameryki Północnej – z uwagi na konflikt z hetmanem Józefem Sosnowskim,

Po przyjeździe do Ameryki bierze udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Zostaje pułkownikiem, potem – w dowód uznania – generałem brygady. Kościuszko odznacza się przy pracach fortyfikacyjnych, m.in. przy obwarowaniu Filadelfii, zabezpieczeniu fortu Ticonderoga, a także przy oblężeniu Saratogi i West Point. Bierze czynny udział – odnosząc sukcesy – w bitwach pod Cowpens, Eutaw Springs, Ninety Six i Charleston, gdzie zdobywa doświadczenia praktyczne w dowodzeniu oddziałami złożonymi w dużej mierze z milicji stworzonej z kolonizatorów, co zaprocentowało w okresie wojny z Rosją w 1792 r., a zwłaszcza w okresie powstania styczniowego.

W uznaniu zasług Kongres awansuje Kościuszkę na generała brygady, otrzymuje również podziękowania oraz sporą sumę z zaległego żołdu. Zostaje także przyjęty do Towarzystwa Cyncynatów, założonego przez zasłużonych amerykańskich oficerów.

Po powrocie do kraju bierze udział wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r. w obronie Konstytucji 3 maja – na wzór amerykański postuluje zwiększenie armii poprzez powołanie pod broń chłopów i mieszczan, jednak jego postulaty nie znajdują uznania. III rozbiór Polski kończy okres reform Rzeczypospolitej. Kościuszko udaje się na emigrację. Przebywa we Francji (która nadała mu tytuł honorowego obywatela) i zabiega o pomoc dla przyszłego powstania w Polsce.

W tym czasie powstają ośrodki niepodległościowe w Warszawie, Wilnie, Krakowie oraz w Dreźnie, jednakże w marcu 1794 r. dekonspiracja działaczy w Warszawie i odmowa brygadiera Madalińskiego rozformowania I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej i jego marsz z Ostrołęki na południe Polski, połączony z podporządkowaniem po drodze pozostałych oddziałów polskich, przyspiesza decyzję o wybuchu powstania.

Insurekcja kościuszkowska na wzór amerykański

Przebywający w Saksonii Kościuszko wyznacza termin rozpoczęcia walk. Akt powstania zostaje ogłoszony 24 marca w Krakowie, a Kościuszko obejmuje funkcję Najwyższego Naczelnika Sił Zbrojnych Narodowych. Insurekcja kościuszkowska trwa od marca do 16 listopada 1974 r.

W trakcie powstania Kościuszko w pełni wykorzystuje swoje doświadczenia z wojny amerykańskiej. Wie, że armia, która może zapewnić sukces, powinna być nie tylko armią narodowo-obywatelską, ale i liczną. Stany Zjednoczone, aby wygrać walkę, zmobilizowały szacunkowo w trakcie wojny około 220 tys. żołnierzy złożonych w głównej mierze z kolonistów. Z kolei rewolucyjna Francja reformowała swoją armię m.in. poprzez wydanie dekretów: z 1793 r., powołując pospolite ruszenie (Levée en masse). Do walki zgłosiło się ponad 500 tysięcy ochotników. Większość wśród nich stanowili chłopi. Tak liczna i niewyszkolona armia wymagała przyjęcia nowej taktyki, którą opracował i pierwszy raz zastosował w bitwie pod Wattignies generał Lazare Carnot, udoskonalił potem Napoleon Bonaparte. Wspomnieć należy, że w wyniku tych reform armia francuska liczyła we wrześniu 1794 r. (a więc w okresie decydujących walk w powstaniu kościuszkowskim) aż 1 milion 110 tys. żołnierzy, mając naprzeciwko siebie siły koalicji liczące niespełna 500 tys. żołnierzy.

Wobec słabości armii polskiej liczącej niewiele ponad 30 tys. żołnierzy i około 170 dział w ocenie Tadeusza Kościuszki szansę na sukces prognozowała jedynie masowa mobilizacja wszystkich warstw społecznych na wzór wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Wprowadza więc jej rozbudowę poprzez powołanie pospolitego ruszenia, utworzenie milicji i jednostek municypalnych złożonych z mieszczan. O skuteczności tego rodzaju wojsk przekonał się w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Pomimo ich pozornej słabości przy zastosowaniu odpowiedniej taktyki i użyciu ich razem z regularnym wojskiem przynosiło to pozytywne efekty. Szacunkowe obliczenia wskazują, że w okresie insurekcji przez szeregi wojska polskiego przeszło ponad 150 tys. żołnierzy.

Z innych „amerykańskich” doświadczeń wykorzystanych przez Kościuszkę w okresie powstania był sposób ufortyfikowania Warszawy. Naczelnik zrezygnował z ciągłej linii wałów na rzecz zbudowania silnych punktów oporu odległych od siebie w ten sposób, że zapewniały sobie wzajemnie osłonę artyleryjską. Zbudowany system fortyfikacji ze skoncentrowanym ogniem artylerii oraz umiejętne wykorzystanie regularnych jednostek i formacji municypalnych zapewniło przez okres od lipca do końca sierpnia 1794 r. skuteczną obronę Warszawy przed atakami ze strony połączonych sił prusko-rosyjskich.

Kościuszko w inny sposób prowadził działania zbrojne. Wykorzystywał nowatorskie amerykańskie doświadczenia, a fortyfikacje polowe i artyleria kompensowały słabość liczebną powstańców. Wzniecał powstania na tyłach nieprzyjaciela, aby zmieniać sytuację, czego przykładem są powstania w Warszawie i Wielkopolsce.

Prawa obywatelskie według Kościuszki

Tadeusz Kościuszko był człowiekiem niezwykłej tolerancji, który zabiegał o wolność i równość dla wszystkich. Uważał, że każdy jest równy, pomimo różnic spowodowanych przez posiadany majątek czy dostęp do edukacji. Nie tylko walczył o prawa czarnych niewolników w USA oraz chłopów w Polsce. Był także zwolennikiem równouprawnienia kobiet i nadania im praw politycznych, brał w obronę również Żydów, którzy na jego wezwanie również walczyli oddziałach armii insurekcyjnej. W niektórych jednostkach bojowych stanowili nawet kilkadziesiąt procent insurgentów. Zdawał sobie sprawę z konieczności kontynuowania reformy państwa zapoczątkowanej Konstytucją 3 maja, połączonej także z reformą ówczesnej armii; łącznikiem pomiędzy tymi kwestiami była sprawa rozszerzenia praw i wolności obywatelskich dla chłopów.

W Konstytucji 3 maja ich prawa określono w Artykule IV pt. „Chłopi włościanie” oraz Artykule XI pt. „Siła zbrojna narodowa”. Pierwszy z wymienionych artykułów odwoływał się do ludności rolniczej jako najliczniejszej, a zarazem „najdzielniejszej w kraju siły”. Chłopom umożliwiono zawieranie umów z właścicielami dóbr, które musiały być dotrzymywane przez obie ze stron. Prawnie objęto ich „opieką rządu krajowego”, co w razie sporu lub nieprzestrzegania umów przez wspomnianego właściciela pozwalało na odwołanie się do sądu. Z kolei tym, którzy dopiero przybywali lub powracali z emigracji zapewniono wolność, także osobistą. W Konstytucji nie zniesiono poddaństwa i pańszczyzny. Nadanie ludności wiejskiej większych praw byłoby szkodą dla szlachty, zwłaszcza w wymiarze ekonomicznym. W Artykule XI Konstytucji, poruszającym sprawy wojska i obrony granic, przyjęto, że „wszyscy przeto obywatele są obrońcami całości i swobód narodowych”. Chłopi zostali uznani za pełnoprawnych obywateli, którzy w przypadku zagrożenia zobowiązani byli do obrony państwa, jak również sami na nią zasługiwali.