Bezsensowny spór o Grunwald

Przez sześć wieków trwał spór Polaków i Litwinów o przebieg bitwy pod Grunwaldem i rolę w niej rycerstwa koronnego i wojsk Wielkiego Księstwa. A to głównie za sprawą kronikarza Jana Długosza, o którym niektórzy badacze mówią, że w swoich „Rocznikach” przedstawił nieobiektywny, politycznie stronniczy opis tej batalii.

Publikacja: 20.07.2023 21:00

Jan Długosz piszący ,,Roczniki, czyli kroniki słynnego Królestwa Polskiego" – obraz Antoniego Gramat

Jan Długosz piszący ,,Roczniki, czyli kroniki słynnego Królestwa Polskiego" – obraz Antoniego Gramatyka z przełomu 1878 i 1879 r.

Foto: Polona

Do grona największych krytyków kronikarza należeli Karol Szajnocha i Stanisław Kujot oraz dwaj historycy zagraniczni: francuski protestant, teolog i uczony Jacques Lenfant oraz XIX-wieczny historyk niemiecki Jacob Caro. W latach 60. XX w. powstała monografia „Wielka wojna z zakonem krzyżackim 1409–1411” autorstwa Stefana Marii Kuczyńskiego. Także w niej pobrzmiewają nuty sceptycyzmu w odniesieniu do rzetelności sprawozdania Jana Długosza, które zaciążyło na wyobraźni potomnych. Oparty na nim Sienkiewiczowski opis bitwy, który zniekształcał wiele faktów związanych z tym wydarzeniem, w XX w. stał się obowiązującym kanonem. Mało kto sięgał po znacznie bardziej wiarygodny, inny opis bitwy z „Kroniki konfliktu Władysława króla polskiego z Krzyżakami w roku pańskim 1410”, która została napisana zaledwie pół roku po bitwie, choć i w tym wypadku cień na rzetelność relacji rzucają sympatie polityczne autora. Przypuszcza się bowiem, że napisał ją ówczesny sekretarz Władysława Jagiełły, wówczas młody ksiądz Zbigniew Oleśnicki. Przeciwnicy takiego poglądu przypisują autorstwo podkanclerzemu Mikołajowi Trąbie. Mimo niepewności co do autora historycy uważają zawarty w tej kronice opis bitwy za bardziej wiarygodny niż ten autorstwa Jana Długosza, ponieważ mógł on być na bieżąco zweryfikowany przez uczestników bitwy. W „Kronice konfliktu...” są opisane fragmenty, które okazały się decydujące dla przebiegu bitwy.

Czytaj więcej

Grunwald. Zmarnowane zwycięstwo

Jan Długosz uważał, że oddziały litewskie, które przyjęły na siebie pierwsze uderzenie Krzyżaków, już po godzinie walki wycofały się albo wręcz uciekły z pola bitwy. Ścigający je Krzyżacy powrócili na pole walki, ale tu zostali rozgromieni przez polskie rycerstwo. Długoszowska „ucieczka” Litwinów negatywnie zaciążyła na późniejszych relacjach polsko-litewskich. Szlachta polska przez stulecia drwiła z rodaków Jagiełły, zarzucając im tchórzostwo. Pokłosie tej opinii jest wyczuwalne nawet w twórczości Sienkiewicza, szczególnie we fragmentach o „lekkiej, bo lekko uciekającej jeździe litewskiej”. Poważni historycy, znacznie bardziej polegający na opisie podanym w „Kronice konfliktu...”, odczytali tę fazę bitwy jako zastosowanie manewru pozorowanej ucieczki, którego Litwini nauczyli się od Mongołów. Wspomina o nim również kronikarz krzyżacki Johann von Posilge.

Te same wydarzenia są z kolei krańcowo stronniczo i antypolsko opisane w XVI-wiecznej „Kronice Bychowca”, wchodzącej w skład „Kroniki Wielkiego Księstwa Litewskiego i Żmudzkiego”. Jej autorem był prawosławny Rusin, który skompilował opis Jana Długosza i wiadomości o bitwie pod Grunwaldem zawarte w dziele Eneasza Sylwiusza Piccolominiego (późniejszego papieża Piusa II) oraz XVI-wiecznego kanonika krakowskiego Macieja Miechowity. Zamówiona prawdopodobnie przez Olbrachta Gasztołda herbu Abdank, kanclerza wielkiego litewskiego i wojewodę wileńskiego, „Kronika Bychowca" przedstawiała polskie rycerstwo jako tchórzy, biernie oczekujących zwycięstwa wywalczonego rękami wojsk litewskich.

Czytaj więcej

Bitwa pod Grunwaldem: Obraz pełen tajemnic

Kres wszelkim spekulacjom i kontrowersjom dotyczącym zachowania Polaków i Litwinów na polach Grunwaldu położył dopiero na początku lat 60. XX w. wybitny znawca tej tematyki, szwedzki historyk prof. Sven Ekdahl z Instytutu Polsko-Skandynawskiego w Kopenhadze. Po ukończeniu studiów na uniwersytecie w Göteborgu przeprowadził badania historyczne na uniwersytecie w Getyndze w znajdującym się tam archiwum zakonu krzyżackiego. Latem 1962 r. natrafił na list napisany przypuszczalnie w roku 1416 lub 1417 przez anonimowego autora, przebywającego w tym czasie na zamku w Człuchowie, ośrodku dla gości zakonu krzyżackiego. List został wysłany m.in. do wielkiego mistrza Michała Küchmeistera von Sternberga. Zawierał ostrzeżenie przed przyszłymi starciami wojsk zakonu z siłami polskimi i litewskimi. Autor przypominał o litewskiej taktyce pozorowanej ucieczki, która w czasie „wielkiej bitwy” rozproszyła wojska krzyżackie i pozwoliła rycerstwu polskiemu przesądzić o wyniku bitwy. Ten dokument wskazywał zatem, że rezultat bitwy grunwaldzkiej był owocem taktyki połączonych sił Korony i Wielkiego Księstwa. Spór o to, kto wygrał, a kto uciekł, był zwyczajnie bez sensu.

Do grona największych krytyków kronikarza należeli Karol Szajnocha i Stanisław Kujot oraz dwaj historycy zagraniczni: francuski protestant, teolog i uczony Jacques Lenfant oraz XIX-wieczny historyk niemiecki Jacob Caro. W latach 60. XX w. powstała monografia „Wielka wojna z zakonem krzyżackim 1409–1411” autorstwa Stefana Marii Kuczyńskiego. Także w niej pobrzmiewają nuty sceptycyzmu w odniesieniu do rzetelności sprawozdania Jana Długosza, które zaciążyło na wyobraźni potomnych. Oparty na nim Sienkiewiczowski opis bitwy, który zniekształcał wiele faktów związanych z tym wydarzeniem, w XX w. stał się obowiązującym kanonem. Mało kto sięgał po znacznie bardziej wiarygodny, inny opis bitwy z „Kroniki konfliktu Władysława króla polskiego z Krzyżakami w roku pańskim 1410”, która została napisana zaledwie pół roku po bitwie, choć i w tym wypadku cień na rzetelność relacji rzucają sympatie polityczne autora. Przypuszcza się bowiem, że napisał ją ówczesny sekretarz Władysława Jagiełły, wówczas młody ksiądz Zbigniew Oleśnicki. Przeciwnicy takiego poglądu przypisują autorstwo podkanclerzemu Mikołajowi Trąbie. Mimo niepewności co do autora historycy uważają zawarty w tej kronice opis bitwy za bardziej wiarygodny niż ten autorstwa Jana Długosza, ponieważ mógł on być na bieżąco zweryfikowany przez uczestników bitwy. W „Kronice konfliktu...” są opisane fragmenty, które okazały się decydujące dla przebiegu bitwy.

2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Historia Polski
Polska na światowej liście UNESCO. Podwójny cud w życiu Krzysztofa Pawłowskiego
Historia Polski
Zmarła "Niuśka", ostatnia "dziewczyna z Parasola", weteranka Powstania Warszawskiego
Historia Polski
Nie żyje Zofia Czekalska "Sosenka", bohaterka Powstania Warszawskiego
Historia Polski
Zygmunt II August – ostatni z Jagiellonów
Historia Polski
Przy stoliku w Czytelniku
Materiał Promocyjny
Technologia na etacie. Jak zbudować efektywny HR i skutecznie zarządzać kapitałem ludzkim?