Pion śledczy IPN w Poznaniu wszczął śledztwo w sprawie skazania na karę śmierci i więzienie przez Sąd Wojenny Rzeszy 8 stycznia 1943 roku w Berlinie piętnastu agentów wywiadu Armii Krajowej. Jak nas informuje prokurator Sylwester Napieralski, trwa teraz gromadzenie dokumentacji dotyczącej tej zbrodni oraz czynności mające na celu zebranie informacji o losach jej sprawców.
Sprawa jest nietuzinkowa, bo dotyczy mało znanego epizodu działania polskiego wywiadu na terenie III Rzeszy, szczególnie na Pomorzu oraz w tamtejszych portach.
Czym był „Stragan”
8 stycznia 1943 r. w Berlinie Najwyższy Sąd Wojskowy skazał na karę śmierci za szpiegostwo Czesława Lasika i jego współpracowników. Pracowali oni na rzecz Wywiadu Ofensywnego ZWZ – AK „Stragan”. W uzasadnieniu wyroku sąd wskazał, że szpiegowanie dla Anglii nie było ich jedynym celem. „Raczej była to droga do tego, aby zburzyć porządek powstały po zakończeniu wojny niemiecko-polskiej i ponownie odbudować państwo polskie przynajmniej w jego starych granicach”.
Czytaj więcej
Czy Krystyna Skarbek-Granville była oficerem brytyjskich służb specjalnych w stopniu porucznika? Na to wskazuje jeden z szyfrogramów odnaleziony w...
Centralna sieć wywiadu ofensywnego o kryptonimie „Stragan” powstała na początku 1940 r. z połączenia luźnych grup działających w Warszawie. Na czele stanęli kpt. Bolesław Wójtowicz ps. Bolek oraz por. Jerzy Jurkowski ps. Wedel. Początkowo działaniami objęto Warszawę, ale z czasem sieci wywiadu objęły całą okupowaną Polskę oraz III Rzeszę i ZSRR. Zebrane informacje przekazywane były wywiadowi angielskiemu.
Czesław Lasik urodził się w 1911 r. w miejscowości Głuponie w powiecie z Nowy Tomyśl w Wielkopolsce. Ukończył technikum rolnicze w Bojanowie, potem wstąpił na Akademię Rolniczą w Dublanach. Po jej ukończeniu został instruktorem dla studentów. Zamieszkał w Baboszewie, a po wybuchu wojny Niemcy mianowali go zarządcą majątku Rzewin.
Do wywiadu został zwerbowany w połowie 1941 r., miał pseudonim „Marian”. Na polecenie szefa „Straganu” wydelegowany został do tworzenia siatki wywiadowczej na terenach Rzeszy – szczególnie Pomorza, pełnił też funkcję oficera łącznikowego do kontaktów z działającymi na tych terenach innymi siatkami, w szczególności Związku Jaszczurczego. Stworzył sieć lokali kontaktowych, m.in. w Płońsku, Toruniu, Bydgoszczy, Tczewie, meldunki, które przywoził z Gdyni, docierały do Warszawy. Posługiwał się nazwiskami: Łasik, Szymanowski, Josef Weber, Neumann.
Gdzie działali agenci „Straganu”
Informacje czerpano m.in. od robotników przymusowych, którzy przekazywali dane w zaszyfrowanych listach lub przez łączników – najczęściej kolejarzy. W Policach rozpracowana została podziemna fabryka syntetycznej benzyny, która następnie została zbombardowana przez aliantów, podobnie jak fabryka amunicji w Szczecinie. Agenci zdobyli plan pół minowych w Zatoce Gdańskiej, przeprowadzili akcje sabotażowe w zakładach zbrojeniowych przeniesionych do Gdyni z Kilonii. Lasikowi udało się ustalić adresy niektórych fabryk broni w Niemczech dzięki informacjom, jakie otrzymywał od ludzi, którzy w okolicach Płońska wyrabiali wiklinowe kosze służące jako opakowanie do amunicji.
Czytaj więcej
Po wielu latach oczekiwania syn Teodora Pajewskiego otrzyma medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
Prokurator Napieralski wskazuje, że wiele informacji przekazywali wcieleni do Wehrmachtu wywiadowcy Związku Jaszczurczego i AK. „Syn jednego z agentów działających dla »Straganu« po wcieleniu do Wehrmachtu jako podoficer łączności został skierowany do zakładów doświadczalnych w Peenemünde. Nie tylko przekazał informacje dotyczące produkcji nowego rodzaju pocisków, ale sporządził szczegółowy plan zakładów: hali produkcyjnych, magazynów, poligonu i bazy okrętów morskich. Efektem tego z 17 na 18 sierpnia 1943 Anglicy dokonali gigantycznego nalotu na ośrodek badawczy w miejscowości Peenemünde na wyspie Uznam” – opisuje śledczy.
Kto wydał Czesława Lasika
Jesienią 1941 roku powołano w RSHA w Berlinie specjalną grupę operacyjną Sonderkomando ZJ, która zajęła się rozpracowaniem Związku Jaszczurczego. Lasik został aresztowany w połowie 1942 r. Nie udało się ustalić, czy na jego trop gestapo wpadło w Gdyni w trakcie rozpracowania Związku Jaszczurczego. Według innej wersji jego zatrzymanie mogło być efektem zdrady członka „Straganu” Ludwika Kalksteina, który został agentem gestapo (jego grupa w czerwcu 1943 r. wskazała Niemcom kryjówkę gen. Stefana Roweckiego „Grota”, dowódcy ZWZ-AK).
Jak opisuje prokurator Napieralski, aresztowany przez gestapo Lasik przeszedł bardzo ciężkie śledztwo, według powojennych wspomnień współoskarżonej z nim łączniczki przyznał się do działalności szpiegowskiej, wziął na siebie odpowiedzialność i do końca wierzył, że uda mu się przeżyć. W styczniu 1943 r. został skazany na karę śmierci, która została wykonana dopiero 7 stycznia 1944 r. w Halle. „Istnieją domniemania, że rząd angielski zaproponował wymianę Lasika na zatrzymanego w Anglii niemieckiego szpiega, Niemcy jednak nie zgodzili się na wymianę” – dodaje prokurator.
Za swą działalność został dwukrotnie odznaczony przez Polski Rząd w Londynie, odznaczenia zamurowane w domu przy ul. Hożej w Warszawie zaginęły jednak w trakcie powstania warszawskiego.
