Indianin mógł zostać nazwany bratem, przyjęty jako wasal, być podziwiany za rzemieślniczy kunszt. Najgłębsza nierówność zaczynała się gdzie indziej – w przekonaniu, że zwycięzca ma prawo rozstrzygać, jaka wiara, jaki władca, jaka kara i jaki los są dla podbitego dobre. Krzyż, miecz i rachunek łupu nie były w tym świecie moralnymi przeciwieństwami.
Kanibalizm dowodem barbarzyństwa
Pięciu chrześcijan zaczęło zjadać się nawzajem. Gdy został ostatni, nie było już nikogo, kto mógłby go zjeść. Nie jest to opis azteckiego rytuału ani jedna z europejskich historii o indiańskich „ludożercach”. Autorem relacji jest Álvar Núñez Cabeza de Vaca, a ludźmi jedzącymi ludzkie mięso są Hiszpanie. Wyprawa Pánfila de Narváeza ruszyła ku Florydzie w 1527 r. Na pięciu statkach płynęło około sześciuset ludzi. Wkrótce przedsięwzięcie zmieniło się w katastrofę. Rozbitkowie ginęli z zimna, chorób i głodu. Pięciu – Cabeza wymienia ich nazwiska – żywiło się ciałami zmarłych towarzyszy, aż pozostał tylko jeden. Miejscowi byli tym przerażeni. Cabeza zanotował, że odkrycie procederu wywołało wśród nich wielkie poruszenie. Na moment świat konkwisty staje na głowie: to nie Europejczyk patrzy na „dzikiego” i rozpoznaje w nim ludożercę. To mieszkaniec Ameryki patrzy z odrazą na chrześcijanina, który zjadł chrześcijanina.
W oczach Europejczyków kanibalizm był jednym z najpewniejszych dowodów barbarzyństwa. Hernán Cortés opisuje Indianina, który zjadł ciało człowieka zabitego podczas walk – każe go spalić, a następnie poucza miejscowego wodza o jednym Bogu, diabelskim oszustwie dawnych kultów i konieczności zbawienia. Pedro Cieza de León opowiada z kolei o głodujących Hiszpanach, którzy rzucili się na mięso znalezione w garnku i dopiero po chwili zobaczyli ludzką dłoń. Pedro Simón, piszący później, ale korzystający ze starszych świadectw, idzie jeszcze dalej: rozróżnia zjedzenie człowieka już zmarłego w sytuacji krańcowego głodu od zabicia go po to, aby go zjeść. To drugie nazywa czymś „więcej niż bestialskim”, choć sprawcami są chrześcijanie. Nie każdy przypadek znaczył przy tym to samo: dla kronikarzy różnicę stanowiły głód, niewiedza, świadome zabójstwo czy rytuał.
To ważne, bo komplikuje najprostsze wyjaśnienie konkwisty. Indianie nie występują w tych źródłach po prostu jako istoty stojące poza człowieczeństwem. Mogą zawierać układy, składać przysięgi, przyjmować chrzest i walczyć u boku Hiszpanów. Sam Cortés potrafił pisać o mieszkańcach Meksyku jako o ludziach rozumnych, dobrze zorganizowanych i zdolnych wiele pojąć. „Barbarzyńca” nie musiał więc oznaczać człowieka pozbawionego rozumu. Granica przebiegała również między tym, kto znał prawdziwego Boga, a tym, kto pozostawał poza chrześcijańską prawdą. Indianin nie musiał przestać być człowiekiem, aby znaleźć się niżej w hierarchii.
Wszystkie te historie mieszczą się właściwie w jednym pokoleniu: od wejścia Cortésa do Meksyku w 1519 r. po bitwę pod Cajamarcą 13 lat później. Relacje powstawały jednak z bardzo różnych perspektyw: od listów Cortésa do cesarza Karola V po wspomnienia Cabezy de Vaca i późniejszą kronikę Simóna. Nie tworzą jednej wersji wydarzeń. Łączy je jednak coś ważniejszego dla tej historii: pokazują język, w którym zabicie człowieka mogło zostać nazwane karą, niewola – skutkiem wojny, a podporządkowanie – pokojem. Właśnie w tym języku rozstrzygało się, co zwycięzca może zrobić z człowiekiem, którego człowieczeństwa wcale nie musiał negować.
Cortés odkrył spisek przeciw swojemu oddziałowi
Jesienią 1519 r. około 50 ludzi z Tlaxcali przybyło do obozu Cortésa z żywnością. Indiańscy sprzymierzeńcy Hiszpanów ostrzegli, że są oni szpiegami. Cortés kazał przesłuchiwać ich osobno, a gdy otrzymał zgodne zeznania o planowanym nocnym ataku, polecił schwytać wszystkich i obciąć im dłonie. Okaleczonych odesłano z wyzwaniem, aby ich dowódca przyszedł walczyć w dzień albo w nocy. Cortés nie ukrywał decyzji. W jego opowieści miała ona jednak porządek: najpierw szpiegostwo i planowana napaść, potem kara.
Kilka tygodni później w Cholula Cortés stwierdził, że odkrył spisek przeciw swojemu oddziałowi. Wezwał miejscowych dostojników, odizolował ich i rozstawił żołnierzy. Na sygnał rozpoczęła się masakra. Według jego własnej relacji w ciągu około dwóch godzin zginęło ponad 3 tys. ludzi, a w zabijaniu uczestniczyli również indiańscy sprzymierzeńcy Hiszpanów. Nazajutrz miasto miało być znowu pełne ludzi i bezpieczne, „jak gdyby nic z tego, co się wydarzyło, nigdy się nie stało”, a dostojnicy obiecali lojalność. To ważne również z innego powodu: podział nie przebiegał po prostu pomiędzy „Hiszpanami” i „Indianami”. Cortés zwyciężał dzięki wielkim siłom Tlaxcali, Texcoco i innych przeciwników Tenochtitlán.
Po katastrofalnym odwrocie Hiszpanów z Tenochtitlán latem 1520 r. podobna logika stała się częścią strategii całej kampanii. Późniejsze świadectwa mówią o potrzebie „wielkiej” i „okrutnej” kary, która miała odstraszyć kolejne społeczności. Jeden ze świadków królewskiego dochodzenia tłumaczył, że surowość służyła „pacyfikacji ziemi” i temu, aby miejscowi bali się łamać warunki pokoju. Kara miała być nie tylko wymierzona, lecz także unaoczniona i zapamiętana. Nie każdą przemoc dało się jednak wpisać w legalną procedurę. Psy bojowe służyły do ochrony obozów i pościgu, ale także do zastraszania i zabijania. W królewskim dochodzeniu przeciw Pedrowi de Alvarado świadkowie opowiadali o używaniu ich przeciwko dostojnikom odmawiającym trybutu w złocie. Egzekucje polegające na rozszarpaniu przez psy nie należały do legalnych form kary w porządku kastylijskim. Część przemocy wpisywano więc w prawo, część wykonywano obok niego.
Inny porządek zdarzeń zachowały relacje nahuańskie – przekazy społeczności środkowego Meksyku mówiących językiem nahuatl, spisane już w epoce kolonialnej. Nie są jedną zgodną wersją podboju, ale pozwalają zobaczyć tę samą przemoc wtedy, gdy początek historii wyznacza ktoś inny. W jednym z przekazów o święcie Tóxcatl ludzie tańczący na dziedzińcu świątynnym są nieuzbrojeni. Żołnierze Pedra de Alvarada rozpoczynają rzeź. Giną także ci, którzy noszą wodę, karmią konie, mielą ziarno i zamiatają. W tej relacji masakra podczas święta nie jest odpowiedzią na atak uczestników uroczystości. Nie ma najpierw ich zdrady, a potem hiszpańskiej kary. To narrator rozstrzyga, od którego momentu zaczyna się ciąg przemocy.
Podczas późniejszego oblężenia Tenochtitlán podobna asymetria pojawia się w języku wyboru. Cortés, przemawiający przez Marinę, tłumaczkę i kochankę, pyta obrońców, czy nie litują się nad dziećmi, kobietami i starcami. Później alternatywa zostaje sformułowana jeszcze ostrzej: mają „z własnej woli” się poddać albo „z własnej woli” zginąć. Wola pokonanego zostaje uznana, ale tylko wewnątrz możliwości wyznaczonych przez zwycięzcę.
Zwycięzca określał więc nie tylko warunki kapitulacji. Mógł także nazwać opór buntem albo wojną, a od tej nazwy zależało już nie tylko to, jak przemoc zostanie opowiedziana. Zależał od niej prawny status pokonanego.
„Podbój Meksyku przez (Hernána) Cortésa” – obraz ukazuje upadek Tenochtitlánu w 1521 r., będący elementem hiszpańskiego podboju imperium Azteków
Jeńcy wojenni z wypaloną literą „G”
Cortés miał szczególną skłonność do nadawania własnym działaniom formy prawnej i wpisywania ich w kategorie polityczne swojej epoki. Prawo nie było w świecie konkwisty jedynie hamulcem. Było również językiem, za pomocą którego zdobywcy opisywali własne działania i nadawali im legalny sens. W czasie nocnego odwrotu z Tenochtitlán żołnierze Cortésa stracili znaczną część zdobytego wcześniej złota. W kolejnych kampaniach dzielono jednak między zwycięzców nie tylko kosztowności, lecz także jeńców. Bernal Díaz del Castillo opisuje znakowanie niewolników rozpalonym żelazem i spory o podział pojmanych kobiet. Najpiękniejsze potrafiły zniknąć jeszcze przed oficjalnym rozdziałem: żołnierze ukrywali je albo potajemnie znakowali, aby zatrzymać dla siebie.
W Tepeacac przygotowano żelazo w kształcie litery „G” – od hiszpańskiego słowa „guerra” (pol. wojna). Literę wypalano na twarzach ludzi uznanych za jeńców wojennych i przeznaczonych do niewoli. Jeżeli człowieka uznano za jeńca pojmanego w prawowitej wojnie, taka kwalifikacja mogła uruchomić całą procedurę: wpis do rejestru, pobranie królewskiego udziału i wypalenie piętna. Nie wszystkich znakowano jednak w ten sam sposób. Z dokumentów z końca lat 20. XVI w. wynika, że ludzi uznawanych za „prawdziwych” niewolników piętnowano na twarzy, natomiast tzw. osoby pozostające w przymusowej służbie – na lewym udzie. W przypadku innych kategorii spierano się nawet o to, gdzie znak powinien zostać wypalony.
Korona próbowała tę procedurę kontrolować. Zakazywała samowolnego znakowania wolnych Indian i wymagała wykazania podstawy niewoli. W 1529 r. żelazo używane do piętnowania niewolników miało być przechowywane w skrzyni zamykanej na dwa różne klucze: jeden należał do przedstawiciela Kościoła, drugi do królewskiej władzy świeckiej. Obecność obu stron miała ograniczać nadużycia. Nie zmienia to wymowy samej procedury. Człowieka można było sklasyfikować, zbadać podstawę jego niewoli, zarejestrować, opodatkować, a następnie oznaczyć jako cudzą własność. Przemoc stawała się procedurą. Znak na skórze był dokumentem prawnym wypalonym na ciele. Prawo mogło ograniczać jedne formy przemocy, a zarazem nadawać innym legalną postać. Od tego miejsca droga prowadzi wprost do religii: prawo odpowiadało na pytanie, jaki status może otrzymać człowiek, chrzest – na pytanie o jego duszę. Jedno nie musiało jednak chronić drugiego.
Luis Montero, „Pogrzeb Atahualpy” – obraz z 1867 r. przedstawia chrześcijańskie uroczystości pogrzebowe władcy Inków w Cajamarce
Duszenie zamiast stosu w zamian za chrzest
W Tabasco w kwietniu 1519 r. Hiszpanie otrzymali około 20 kobiet pozostających w niewoli. Díaz opowiada o tym bez szczególnego dramatyzmu. Oto ksiądz Bartolomé de Olmedo z pomocą tłumacza najpierw pouczył kobiety o chrześcijańskiej wierze. Miały odrzucić dawne bóstwa i przyjąć Jezusa Chrystusa. Potem je ochrzczono i nadano im chrześcijańskie imiona. Jedną z nich była Malintzin, odtąd nazywana przez Hiszpanów Mariną. Cortés rozdzielił kobiety pomiędzy swoich kapitanów. Marina przypadła Alonso Hernándezowi Portocarrerowi; później znalazła się przy samym Cortésie.
Sekwencja jest bardziej wymowna niż komentarz: pouczenie, chrzest, chrześcijańskie imię, rozdział pomiędzy mężczyzn. Sakrament uznawał duszę kobiety za zdolną do zbawienia i włączał ją do wspólnoty chrześcijańskiej. Nie dawał jej jednak prawa do rozstrzygnięcia, któremu Hiszpanowi zostanie przydzielona. Nie oznacza to, że kobiety były wyłącznie biernymi przedmiotami podboju. Organizowały codzienność, opiekowały się chorymi, a niektóre, jak Marina, stawały się tłumaczkami i pośredniczkami pomiędzy światami. Status religijny mógł się zmienić, podczas gdy władza nad ciałem pozostawała po stronie kogoś innego.
Ten sam paradoks widać kilka lat później w Peru. 16 listopada 1532 r. Hiszpanie czekali na Atahualpę w Cajamarce. Pedro Pizarro opisuje ludzi i konie ukrytych wokół placu, artylerię gotową do strzału i trębaczy oczekujących na sygnał. Przed atakiem do Atahualpy podszedł dominikanin Vicente de Valverde. Miał zażądać, aby Inka podporządkował się prawu Jezusa Chrystusa i służbie Karolowi V, a zarazem obiecać, że Francisco Pizarro będzie traktował go „jak brata” i nie dopuści do skrzywdzenia ani jego, ani jego ziemi. Kilka chwil później padł sygnał. Huknęła broń, zagrały trąby, ruszyła kawaleria. Ludzie Atahualpy wpadli w panikę; zaczęto ich zabijać, a jeźdźcy ścigali uciekających. Atahualpa został uwięziony.
Inka zaoferował ogromny okup w złocie i srebrze. Skarb zebrano, ale wolności nie odzyskał. Kiedy zapadła decyzja o jego śmierci, Pedro Pizarro zanotował rzecz niewygodną: Atahualpa płakał, prosił o życie i obiecywał jeszcze więcej złota. Gdy wyprowadzono go na plac na egzekucję, dominikanin Vicente de Valverde nakłaniał go do przyjęcia chrześcijaństwa. Atahualpa zapytał wtedy, czy jeśli zostanie chrześcijaninem, jego ciało zostanie spalone. Usłyszał, że nie. Zgodził się na chrzest. Valverde go ochrzcił, po czym Atahualpę uduszono garotą. Następnego dnia pochowano go w chrześcijańskim kościele. Dusza została włączona do wspólnoty chrześcijańskiej. Ciało pozostało w dyspozycji zdobywców.
Pedro Simón zachował historię, która pokazuje tę logikę jeszcze wyraźniej. Podczas wyprawy Alonso de Herrery Hiszpanie uznali, że indiański przewodnik świadomie prowadzi ich w złą stronę i skazuje na głód, więc postanowili go powiesić. Przed egzekucją wyjaśnili mu, że chrzest może ocalić jego duszę, ale nie życie: wyrok miał zostać wykonany niezależnie od przyjęcia sakramentu. Indianin się zgodził. Ochrzczono go, a następnie powieszono. Gdy jeszcze konał, jeden z żołnierzy strzelił mu z kuszy w udo, nazwał go „psem” i wyrwał bełt z rany. Co znamienne, już prawa z Burgos z 1512 r. zakazywały nazywania Indian „psami” lub innymi obelżywymi określeniami, nakazując używać ich imion lub przydomków.
Nie trzeba zakładać, że chrzest był tutaj tylko teatralnym gestem. Ludzie Herrery mogli rzeczywiście uważać, że skazanemu wyświadczają ostatnie dobro, ratując jego duszę. Właśnie to czyni scenę ważną. Uznanie wartości duszy nie podważało prawa zdobywców do odebrania życia.
Ciało bez ochrony
Pedro Simón opisuje podczas wyprawy Ambrosia Alfingera indiańskich tragarzy – prowadzonych po ośmiu lub dziesięciu, z szyjami uwięzionymi w żelaznych obręczach spiętych ze sobą łańcuchami. Aby uwolnić człowieka znajdującego się pośrodku, trzeba było najpierw wypuścić tych stojących po jednej albo drugiej stronie. Jeden ze sług Alfingera, któremu powierzono nadzór nad tragarzami, znalazł prostsze rozwiązanie. Kiedy któryś z nich, wyczerpany ciężarem i głodem, upadał albo siadał i nie był już w stanie maszerować, nie zatrzymywał pochodu, żeby uwolnić go z łańcucha. Odcinał mu głowę i zostawiał ciało przy drodze. Simón nazywa sprawcę „ministrem Szatana”, a jego późniejszą śmierć z rąk Indian przedstawia jako karę za popełnione okrucieństwa.
Inny rodzaj świadectwa pozostawił kolonialny rękopis powstały prawdopodobnie około 1560 r. Nie jest to zapis bezpośredniego świadka, lecz późniejsza pamięć o podboju. Przypisuje Cortésowi egzekucję siedmiu dostojników Choluli w Coyoacán. Na jednej karcie Marina stoi z różańcem i krzyżem, obok przedstawiono Cortésa, dalej ciągnie się szereg związanych dostojników. W centrum hiszpański egzekutor trzyma wielkiego psa, który chwyta za gardło jednego z kapłanów Choluli. Sam obraz nie dowodzi, że różaniec miał usprawiedliwiać egzekucję. Pokazuje jednak, jak blisko siebie w kolonialnej pamięci mogły znaleźć się ewangelizacja, polityczny osąd i przemoc. Granice przecież istniały – Simón sam potrafił nazwać czyn rodaka okrucieństwem.
Podbój jako przejaw bożego miłosierdzia
Cieza de León pisał, że wśród Indian są dobrzy i źli ludzie – jak wszędzie. Oskarżał zarazem własnych rodaków o przypisywanie podbitym zbrodni, których ci nie popełnili, aby później usprawiedliwiać złe traktowanie. Przypominał, że chrześcijanie powinni prowadzić ludzi ku wierze, a nie pokazywać, że ich jedynym pragnieniem jest napełnić własne kieszenie. Simón opisuje z kolei Alfingera, który miał zakazywać obciążania Indian pracą, a równocześnie pozwalał zabierać ich złoto. Kronikarz dodaje, że nie wie, „jakim prawem”. Dowódca zabraniał również kupowania od miejscowych żywności, rzekomo po to, aby ich nie niepokoić. Simón pyta więc, jak można pogodzić jedno z drugim: odbierać ludziom to, co do nich należy, a równocześnie zakazywać kupowania tego, co dobrowolnie chcą sprzedać. To pytanie nie pochodzi od współczesnego historyka. Pada wewnątrz świata, który samego podboju nie odrzucał.
Podobne pęknięcie widać u Cabezy de Vaca. Kiedy w 1536 r. po latach tułaczki ponownie spotkał Hiszpanów, dowódca Diego de Alcaraz skarżył się, że nie może „schwytać Indian”. Cabeza sprowadził z ukrycia setki mieszkańców; niemal natychmiast wybuchła kłótnia, bo inni Hiszpanie chcieli uczynić ich niewolnikami. W innym miejscu Cabeza wkłada w usta miejscowych porównanie dwóch grup przybyszów: on i jego towarzysze mieli leczyć chorych i niczego nie zabierać, podczas gdy inni chrześcijanie zabijali zdrowych i brali wszystko, co mogli. Cabeza nie odrzucał jednak imperium. Chciał chrystianizacji i cesarskiego posłuszeństwa. Kwestionował metodę.
Nie ma tu prostej opozycji pomiędzy religią a przemocą. Cieza de León potrafił przedstawiać powodzenie chrześcijan jako działanie Opatrzności, a zarazem konkretnych konkwistadorów jako rzeźników, których dosięga Boża kara. Simón mógł zaś widzieć w samym podboju przejaw Bożego miłosierdzia: pisać o bałwochwalstwie, tyranii i okrucieństwie mieszkańców Ameryki, a przybycie generałów, kapitanów i żołnierzy przedstawiać jako sposób, w jaki Bóg przyniósł im światło Ewangelii. Podbój można było więc opisać nie tylko jako interes zdobywców czy też karę dla opornych, lecz jako dobro wyświadczone podbitemu.
Nie da się tego sprowadzić jedynie do hipokryzji. Ten sam człowiek mógł szczerze wierzyć, że ratuje duszę Indianina, a zarazem pragnąć jego złota, ziemi czy pracy. Mógł też uważać przemoc za dopuszczalną, jeżeli prowadziła do celu, który sam uznawał za dobry.
Prawo do cudzego dobra
Właśnie tutaj spotykają się pozornie odległe sceny: obcięte dłonie podejrzanych o szpiegostwo, litera „G” wypalana na twarzach niewolników, ochrzczone kobiety rozdzielane pomiędzy Hiszpanów, Atahualpa przyjmujący sakrament przed garotą, przewodnik ochrzczony przed szubienicą i tragarz zabijany, ponieważ jego uwolnienie zatrzymałoby marsz. Nie łączy ich przekonanie, że Indianin nie jest człowiekiem. Łączy je roszczenie zwycięzcy do określania, co z człowieczeństwa pokonanego ma wynikać. Jeżeli jego religia była dziełem diabła, odebranie mu jej mogło zostać nazwane ratunkiem. Jeżeli prawowitym monarchą był cesarz, podporządkowanie mogło stać się pokojem. Jeżeli opór określono jako bunt, przemoc stawała się karą. Jeżeli człowieka uznano za jeńca pojmanego w prawowitej wojnie, jego ciało można było wpisać w procedurę kończącą się rozpalonym znakiem. Pod Tenochtitlán można było zarazem pozostawić obrońcy „wolę”: miał „z własnej woli” się poddać albo „z własnej woli” zginąć. Pokonany zachowywał więc status osoby, ale warunki, w których miał z niego korzystać, określał ktoś inny.
Katolickie imaginarium konkwistadorów nie znosiło wszystkich granic moralnych. Cieza i Simón potrafili nazywać czyny rodaków tyranią, okrucieństwem czy bestialstwem, Korona próbowała ograniczać bezprawne niewolenie i niektóre formy przemocy, a Bernal Díaz uznał torturowanie Cuauhtémoca za czyn nieludzki. Granice moralne i prawne istniały; spór dotyczył tego, gdzie je przeprowadzić i kto miał prawo je wyznaczać. Z tej samej nierówności brała się asymetria opowiadania o przemocy. Własny czyn łatwiej otrzymywał przyczynę: głód, strach, zdradę, konieczność wojny. Czyn przeciwnika łatwiej stawał się dowodem tego, jaki on jest. Własny człowiek ma biografię. Obcy otrzymuje kategorię. Własny czyn ma przyczynę. Czyn obcego łatwo staje się dowodem jego natury.
Uznanie człowieczeństwa nie znosiło więc nierówności. Można było dostrzegać rozum, odwagę i zdolność do przyjęcia wiary, a zarazem rościć sobie prawo do rozstrzygania o cudzej religii, władcy, wolności i karze. Najgłębsza asymetria podboju zaczynała się właśnie tutaj: Indianin pozostawał człowiekiem, ale nie on rozstrzygał, jakie prawa miały z tego wynikać.